Muhâkemât Dersleri — Sayfa 160

Şimdi insanlık âleminde hükmeden fikir, akıl, hak ve hikmettir. Bunlar, denizdeki buharlaşmaların yağmurları beslemesi gibi, istikbalin dağlarını beslemektedir. Ayrıca,

-Hakikati araştırma meyli

-Hak aşkı

-Umumun menfaatini kendi menfaatine tercih etmek

-İnsanlık meyli gibi artı değerler gittikçe kuvvet kazanmaktadır.

Böyle olunca, kat'i delillere dayanmadan iddiaları isbat etmek artık mümkün değildir.

Biz ehl-i haliz, namzed-i istikbaliz. Tasvir ve tezyin-i müddeâ, zihnimizi işbâ etmiyor. Bürhan isteriz.

İkna metodu

Değerli bir dostum kendi evladına baskı kurmasının doğru olup olmadığını bana sormuştu. Şöyle cevap verdim: Belki eski nesiller böyle bir baskıyla söz dinliyordu, ama görülen o ki yeni nesiller baskı ile hareket etmemektedir. İkna etmekten başka çaremiz yoktur. Onlar, üstte Bediüzzamanın nazara verdiği gibi şöyle demektedir: Biz bu zamanın insanıyız, istikbale de adayız. İddiaları tasvir etmek ve süslemek zihnimizi doyurmuyor, kat'i delil isteriz.

Biraz da iki sultan hükmünde olan mâzi ve istikbalin hasenat ve seyyiatlarını zikredelim.

Mâzi ülkesinde ekseriyetle hükümfermâ kuvvet ve hevâ ve tabiat ve müyûlât ve hissiyat olduğundan; seyyiatından biri, her bir emirde –velev filcümle olsun– istibdad ve tahakküm var idi.

İstibdat

Mazi ülkesinde genelde hükmeden

- kuvvet,

- hevâ,

- tabiat,

- meyiller

- ve hissiyat idi.