Muhâkemât Dersleri — Sayfa 161

Bunların sonucu olarak eksilerinden biri -velev kısmen de olsa- her bir meselede istibdat ve baskı olması idi. Meseleleri meşveretle halletmek yerine, bazılarının karar vermesi yetiyordu.

İstibdat; zorla kabul ettirmeye çalışmak, kuvvet kullanarak hükmünü icra etmektir. İstibdadın; ilmî, siyasî ve manevî istibdat gibi kısımları vardır. Mesela, bilimsel bir meselede, "Bu böyledir" deyip kestirip atmak, başka fikirlere itibar etmemek ilmî bir istibdattır. Münazaralı ve münakaşalı bir meselede "Sadece benimki doğrudur" tarzında bir düşünce de, müstebit bir yaklaşımdır.

Üstte mazi ülkesinde hükmedenler arasında tabiat da nazara verildi. Bediüzzaman daha sonraki ifadelerinde tabiatın karşısına aklı getirir. Buna göre buradaki tabiatı "insanın fıtri refleksleri" olarak anlayabiliriz. Mesela bir insan hep menfaatlerini takip ederse tabiatına göre hareket etmiş olur. Çünkü insan fıtraten bencildir. Ama aklını iyi kullanırsa başkalarına faydalı olması gerektiğini de kavrar, o zaman bencillikten kurtulur.

Hem de meslek-i gayra husûmete, kendi mesleğine iltizam ve muhabbetten daha ziyade ihtimam olunur idi.

Başkasının mesleğine husumet

Mazi ülkesinde genelde hükmeden durumlardan biri, kendi mesleğine muhabbet ve sarılmaktan ziyade, başkasının mesleğine düşmanlığın ön plana çıkmasıydı. Hâlbuki "Falanca cahil biridir" demek bizi âlim yapmadığı gibi, "Falanların gittiği yol yanlıştır" demek de bizim doğru yolda olduğumuzu göstermez.

Hem de bir şahsa husûmetin, başkasının muhabbeti suretinde tezahürü idi.

Düşmanlığın başkasına dostluk olarak yansıması

Mazi ülkesinde genelde hükmeden durumlardan bir başkası, bir şahsa olan düşmanlığı, bir başkasına muhabbet şeklinde göstermekti. Mesela bazılarının Hz. Aliye olan muhabbeti şu ibareyle anlatılır:

لاَ لِحُبِّ عَلِىٍّ بَلْ لِبُغْضِ عُمَرَ Yani, "Ali'yi sevdiğinden değil, Ömer'e buğzundan" böyle yapıyor. Hâlbuki Hz. Ali her hâl ü kârda sevilmesi gereken biridir. Hz. Ömer'e muhalefetten dolayı Hz. Ali'ye yönelmek takdire şayan bir hareket