Muhâkemât Dersleri — Sayfa 177

Şöyle görünüyor ki: Âlemin her bir nev'ine dair bir fen teşekkül etmiş ve etmektedir. Fen ise, kavâid-i külliyeden ibarettir. Külliyet-i kaide ise, o nevide olan hüsn-ü intizamına keşşaftır. Demek cemî fünûn, hüsn-ü intizama birer şahid-i sâdıktır.

Fenler ve âlemdeki nizam

Fizik, Kimya, Biyoloji gibi fenler âlemdeki nizam ve intizamın en büyük şahitleridir. Âlemin her bir nev'ine dair bir fen teşekkül etmiş ve etmektedir. Fen ise, külli kaidelerden ibarettir. Mesela "Çekim kanunu, güneş ve ayın hareketleri, suyun kaldırma kuvveti, suyun normal şartlarda yüz derecede kaynaması, tavuğun yumurtasındaki embriyonun yirmi bir günde civciv haline gelmesi, insanın kalbinin sol göğüste olması…" gibi durumlar fenlerdeki külli kaidelere birkaç misaldir. Kaidenin külli oluşu ise, o nev'de olan intizamın güzelliğini açığa çıkarır. Yoksa -mesela- kalbe yapılacak cerrahî müdahalelerde belli bir standart olmaz ve "Acaba kalbi nerede?" diye hastanın vücudunda araştırma yapmak gerekirdi. Demek bütün fenler, intizamın güzelliğine sadık birer şahittir.

Evet, külliyet intizama delildir. Zira bir şeyde intizam olmazsa, hüküm külliyetiyle cereyan edemez, çok istisnaâtıyla perişan oluyor. Bu şahitleri tezkiye eden nazar-ı hikmetle istikrâ-yı tâmdır. Fakat bazen intizam görülmüyor. Çünkü dairesi ufk-u nazardan daha geniş, tamamen tasavvur ve ihata olunmadığı için, nizamın tasvir-i bîmisali kendini gösteremiyor.

Binaenaleyh, umum fünûnun şehadetleriyle ve nazar-ı hikmetten neşet eden istikrâ-yı tâmmın tasdikiyle sabittir ki: Hilkat-i âlemde maksud-u bizzat ve galib-i mutlak, yalnız hüsün ve hayır ve hak ve kemâldir.

Âlemdeki güzelliği görebilmek

Külliyet intizama delildir. Zira bir şeyde intizam olmazsa, hüküm külliyetiyle cereyan edemez, çok istisnalarla perişan olur. Mesela güneş belli bir kanuna bağlı olmasa yarın doğup doğmayacağını, kıştan sonra baharın gelip gelmeyeceğini bilemeyiz.

Bu şahitlerin doğruluğunu gösteren, hikmet nazarıyla tam bir istikradır. Fakat bazan intizam görülmüyor. Çünkü dairesi, nazarın ufkundan daha geniş, tamamen tasavvur edilemediği ve kuşatılmadığı için, nizamın o misilsiz tasviri kendini gösteremiyor.