Muhâkemât Dersleri — Sayfa 178

Binaenaleyh umum fenlerin şehadetleriyle ve hikmet nazarından meydana gelen tüme varımın tasdikiyle sabittir ki: Âlemin yaratılışında bizzât maksut ve mutlak galip, yalnız güzellik, hayır, hak ve kemaldir.

Âlemde ve insanlarda zaman zaman görülen şer ve çirkinlik, hayır ve güzelliklere bir arka fon gibidir. Mesela gecenin kapkaranlık olması, o gecede ayın parlamasına ve güzelliğinin görülmesine sebeptir.

Nazar-ı hikmet

Nazar-ı hikmet,hikmet gözüyle âleme ve olaylara bakmaktır. Allah Hakîmdir, abes iş yapmaz. Dolayısıyla farketsek veya etmesek âlemde ve onda meydana gelen olaylarda tam bir hikmet vardır. İnsanın vücudunda her azanın nice görevleri olması, dünyadaki her elementin nice işlere yaraması gibi durumlar bu hikmeti isbat eder. Bir zamanlar insan vücudundaki kör bağırsak evrimci nazarla bakanlar tarafından "Herhalde bu aza insanın evrimi esnasında insanda unutulmuş bir parça!" şeklinde değerlendirilmişti. Ama günümüzde onun da nice faydaları olduğu bilinmektedir. Günümüz bilimi, görünüşte işe yaramaz bir şey bulduklarında "Bu abes bir şeydir" demek yerine artık daha ihtiyatlı davranıp "Bunun neye yaradığını henüz tesbit edemedik" demektedir.

İstikra

İstikra, ayrı ayrı olaylardaki ortak özelliklere dikkat ederek genel bir sonuca varmaktır.Tümevarım metodu da denilir. Mesela, bazı insanların ölümünü gördüğümüzde, "Bütün insanlar ölümlüdür" şeklinde genel bir sonuca ulaşırız.

Bir de tümden gelim metodu vardır. Bunda önce genel durum ifade edilir, sonra fertlere geçilir. Mesela şöyle denir: "Bütün insanlar ölümlüdür. Sokrat da bir insandır. Öyleyse o da ölümlüdür."

Amma şer ve kubuh ve bâtıl ise, tebeiye ve mağlûbe ve mağmûredirler. Eğer çendan savlet etseler de, muvakkattır.

Âlemdeki şer, çirkinlik ve bâtıl

Âlemde şer, çirkinlik ve bâtıl da vardır. Ama bunlar; tebei, mağlup ve örtülüdürler. Şerrin olması hayrın ortaya çıkması için, çirkinliğin olması güzelliğin açığa çıkması için, batılın olması hakkın zuhuru içindir. Bunlar her ne kadar bazan üstte görülseler de böyle olmaları geçici bir durumdur.

Bunların birbiriyle mücadelesini futbol maçına benzetebiliriz. 90 dakika boyunca büyük bir mücadele yaşanır. Bazen biri öne geçer, bazen diğeri... Ama şu