Muhâkemât Dersleri — Sayfa 185

- mahiyeti âliyedir,

- cinayeti dahi azîmdir,

- intizamı da mühimdir,

- sair kâinata benzemez, intizamsız olamaz.

Evet, ebede namzet olan büyüktür; mühmel kalamaz, abes olamaz. Fena-yı mutlakla mahkûm olamaz. Adem-i sırfa kaçamaz. Cehennem ağzını, cennet dahi âguş-u nazen-dârânesini açıp bekliyorlar.

İnsanın makamı

Küçük bir gölde sırtı açıkta kalan, bir iki kulaçta gölü bir uçtan öte uca kat eden büyük bir balina görsek hemen şuna hükmederiz: Bu balina bu göl için değil, okyanuslar için yaratılmıştır. Benzeri bir şekilde insana baktığımızda onun ebed için yaratıldığı sonucuna ulaşırız.

Bu dar dünya, insanın cevherinde yerleştirilmiş olan sayısız kabiliyetlerin ve ebed için yaratılan meyil ve arzularının sümbüllenmesine müsait değildir. Öyleyse bu insan tam bir tekâmül için başka bir âleme gönderilecektir. Zira insanın cevheri büyüktür, mahiyeti yücedir, cinayeti dahi büyüktür. İntizamı da mühimdir, diğer varlıklara benzemez; intizamsız olamaz. Evet, ebede aday olan büyüktür; mühmel kalamaz, abes olamaz. Mutlak yokluk ile mahkûm olamaz. Tümüyle yokluğa kaçamaz. Cehennem ağzını, Cennet dahi nazenin kucağını açmış onu beklemektedir.

Hâtime

İslâm'ın ve Asya'nın istikbali, uzaktan gayet parlak görünüyor. Çünkü Asya'nın hâkim-i evvel ve âhiri olan İslâmiyet'in galebesi için dört-beş mukavemet-sûz kuvvetler ittifak ve ittihat etmektedirler.

Birinci kuvvet: Maarif ve medeniyetle mücehhez olan İslâmiyet'in kuvvet-i hakikiyesidir.

İkincisi: Tekemmül-ü mebâdî ve vesaitle mücehhez olan ihtiyac-ı şediddir.

Üçüncüsü: Asya'yı gayet sefalette, başka yerleri nihayet refahette görmekten neşet eden tenebbüh-ü tâm ve teyakkuz-u kâmil ile mücehhez olan gıpta ve rekabet ve kîn-i muzmerdir.

Dördüncüsü:

- Ehl-i tevhidin düsturu olan tevhid-i kelime..

- ve zeminin hâsiyeti olan itidal ve tâdil-i mizaç..