Muhâkemât Dersleri — Sayfa 207

Elhamdülillah ifadesinin tefsirinde Bediüzzamanın nazara verdiği şu manalar ve bunların istihraç yerleri, üstteki metne güzel bir misaldir:

"Elhamdülillah" bir cümle-i Kur'aniyedir. Bunun en kısa manası, ilm-i Nahiv ve Beyan kaidelerinin iktiza ettiği şudur:

Yani: "Ne kadar hamd ve medih varsa, kimden gelse, kime karşı da olsa, ezelden ebede kadar hastır ve lâyıktır o Zât-ı Vâcib-ül Vücud'a ki, Allah denilir."

İşte"Ne kadar hamd varsa", "el-i istiğrak"tan çıkıyor.

"Her kimden gelse"£ kaydı ise, "hamd" masdar olup fâili terk edildiğinden, böyle makamda umumiyeti ifade eder.>

Hem mef'ulün terkinde, yine makam-ı hitabîde külliyet ve umumiyeti ifade ettiği için,"Her kime karşı olsa" kaydını ifade ediyor.

"Ezelden ebede kadar"£ kaydı ise; fiil cümlesinden isim cümlesine intikal kaidesi, sebat ve devama delalet ettiği için, o manayı ifade ediyor.>

"Has ve müstehak"£manasını "Lillah"taki "lâm-ı cer" ifade ediyor. Çünkü o "lâm", ihtisas ve istihkak içindir.>

"Zât-ı Vâcib-ül Vücud"£ kaydı ise; vücub-u vücud, ulûhiyetin lâzım-ı zarurîsi ve zât-ı Zülcelal'e karşı bir ünvan-ı mülahaza olduğundan, "Lafzullah" sair esma ve sıfâta câmiiyeti ve ism-i a'zam olduğu itibariyle, delalet-i iltizamiye ile delalet ettiği gibi; vâcib-ül vücud ünvanına dahi, o delalet-i iltizamiye ile delalet ediyor.">

Mesela: Hadiste denilmiş: اَنَا وَ السَّاعَةُ كَهٰتَيْنِ

Yani, "Ben ve kıyâmet, bu iki parmak gibiyiz."

Mâbeynimizde tavassut edecek peygamber yoktur.

Veya hadisin muradı ne ise haktır.

Şimdi bu hadis üç kaziyyeyi mutazammındır:

Birincisi: "Bu kelâm Peygamber'in kelâmıdır."

Bu kaziyye ise, tevâtürün -eğer olsa- neticesidir.

İkincisi: "Kelâmın mânâ-yı muradı hak ve sâdıktır."