Muhâkemât Dersleri — Sayfa 208

Bu kaziyye ise, mu'cizelerden tevellüd eden bürhanın neticesidir.

Bu ikisinde ittifak etmek gerektir. Fakat birincisini inkâr eden, mükâbir, kâzip olur. İkincisini inkâr eden adam dalâlete gider, zulmete düşer.

Üçüncü kaziyye: "Bu kelâmda murat budur ve bu sadefte olan cevher budur; ben gösteriyorum."

Bu kaziye ise teşehhi ile değil içtihadın neticesidir. Zâten müçtehid olan başka müçtehidin taklidine mükellef değildir. Bu üçüncü kaziyede ihtilafat feveran ederler. Kal u kîl buna şahiddir. Bunu inkâr eden adam eğer içtihad ile olsa, ne mükâbirdir ve ne küfre gider.

Kelamda mana mertebeleri

Bir kelamı değerlendirirken o kelamla ilgili farklı manalara ulaşabiliriz. Bunları birbirinden ayırt etmek gerekir. Mesela, hadîste denilmiş:"Ben ve kıyamet bu iki parmak gibiyiz."Bundan murat "Aramızda ortaya girecek bir peygamber yoktur" manası olabilir. Veya mana bize kapalı gelmişse "Hadîsin muradı ne ise haktır" deriz.

Şimdi bu hadîs üç hükmü tazammun eder:

1-Bu, peygamberin kelâmıdır.

Bu hüküm, mütevatir bir rivayetin neticesidir. Hadis mütevatir derecede sağlam bir rivayetle gelmemişse o sözün peygambere nisbeti daha zayıf olur. Böyle bir durumda "Bu hadis değildir" diyen kimse hadisin manasını değil, peygambere sit olmasını reddetmiş demektir.

2-Bu kelâmdan kastedilen mana ne ise, haktır ve doğrudur.

Bu hüküm ise, mu'cizelerden doğan delilin neticesidir. Yani peygamber sözü olduğuna göre elbette doğrudur. Bu iki hükümde ittifak etmek lazımdır. Çünkü tevatürle nakledilen bir hadisi reddeden bile bile inkâr etmiş ve yalanlamış olur. Hadisten murat olan manayı inkâr eden adam dalâlete gider, zulmete düşer.

Üstte metinde geçen mükabere,kibir kökünden gelir. Kendi sözünün haksızlığını ve karşısındakinin doğruluğunu bildiği hâlde teslim olmamak, büyüklük taslayarak doğruyu kabul etmemek, münakaşada ağız kalabalığı ile karşısındakini yenmeye çalışmak, yanlışta direnmek gibi anlamlara gelir.

3-"Bu kelâmdan murat budur, bu sadefte olan cevher budur, ben gösteriyorum."