Muhâkemât Dersleri — Sayfa 209

"Bu kelâmdan murat budur" ifadesi, -keyfi olmamak ve bir delile dayanmak şartıyla- içtihadın neticesidir. Müçtehit olan biri başka müçtehidin taklidine mükellef değildir. Bu üçüncü hükümde çok farklı değerlendirmeler ortaya çıkar. Âyet ve hadislerin yorumunda görülen "Falan bu konuda şöyle dedi. Filan da böyle dedi. Ayrıca şu da denildi" gibi ifadeler buna şahittir.

Zîrâ âmm, bir hâssın intifasıyla müntefî değildir. Binaenaleyh her eve kendi kapısıyla gitmek lâzımdır. Zîrâ her evin bir kapısı var ve her kilidin bir anahtarı vardır...

Te'vilin reddi

Bir müçtehit başkasının yorumunu kabul etmese, "İlgili nassı kabul etmiyor" denilmez. Nassı kabul etmemek ayrı, nassın tevilini kabul etmemek ayrıdır. Zira£"Âmm, bir hâssın intifâsıyla müntefî değildir.">Mesela, "İnsan zarardadır" dediğimizde cins olarak bir değerlendirme vardır. Bundan, "Genelde insanlar zarardadır" manası anlaşılır. Yoksa her insanın mutlaka zararda olması gerekmez. Dolayısıyla "Falan da insan, ama zararda değil" gerekçesiyle üstteki hükme itiraz edilemez. Veya "Meyve yedim" dedikten sonra, faraza elma yemediğimiz anlaşılsa, yalan söylemiş olmayız. Çünkü bu sözümüzün doğru olması için herhangi bir meyve yemiş olmamız yeterlidir. Benzeri bir şekilde, genel hüküm ihtiva eden bir ibareden pek çok hükümler çıkarılabilir. İçtihadî olan bu hükümlerden birini veya bazılarını inkâr eden biri, o ibareyi yalanlamış sayılmaz.

Âyette"Evlere kapılarından gelin"buyrulur. Her hükmü kendi bağlamı itibariyle değerlendirmek lazım gelirken, mesela içtihadî olan bir hükmü inkâr eden kimseyi, sanki o nassı inkâr etmiş gibi telakki eden biri, kapı varken pencereden girmeye çalışan kimseye benzer.

Öte yandan "£Her kilidin de bir anahtarı vardır.">Sözgelimi işari bir manayı zahiri manayı anlar gibi anlamaya çalışırsak, bizim anahtarımız o kilidi açmayacaktır. Mesela İmam Gazzâli,"Allah göklerin ve yerin nurudur…"âyetini açıklamak için"Mişkatu'l- Envar"isimli müstakil bir eser yazmıştır. Bu eser, âyetin derûni ve batınî manalarını anlamak için âdeta bir anahtardır. Bu anahtarı kullanarak âyetin kilidini açmak ve muhteşem mana derinliğine ulaşmak mümkündür.