Muhâkemât Dersleri — Sayfa 232

Medreselerin ıslahı

Osmanlının son zamanında medreselerde müderris pek çok dersleri vermektedir. Hâlbuki kabiliyetler farklı farklıdır. Faraza gönül ehli biri Mantık ilmine o derece fazla yönelmeyebilir. Hal böyle olunca, o dersi ona kabiliyetli birinin vermesi çok daha verimli olur. Bediüzzaman buna çözüm olarak şunu nazara verir: Bir daire hükmünde olan müderrisler, üniversitede olduğu gibi çok dairelere bölünecek şekilde tanzim edilmelidir. Ta herkes insanî sevkiyle hakkına gitmekle, ezeli hikmetin manevî emrini fıtrî meyliyle yerine getirsin, böylece iş bölümü kaidesi tatbik edilsin.

Tenbih:

Ulûm-u medârisin tedennîsine ve mecrâ-yı tabiîden çevrilmesine bir sebeb-i mühim budur: Ulûm-u âliye ( اۤلِيَه ) maksud-u bizzat sırasına geçtiğinden, ulûm-u âliye ( عَالِيَه ) mühmel kaldığı gibi, libas-ı mânâ hükmünde olan ibare-i Arabiye'nin halli ezhanı zaptederek, asıl maksut olan ilim ise tebeî kalmakla beraber ibareleri bir derece mebzul olan ve silsile-i tahsile resmen geçen kitaplar evkat, efkârı kendine hasredip harice çıkmasına meydan vermemeleridir.

Osmanlı medreselerinin geri kalmasında üç sebep

Arapça, Mantık gibi ilimlere"âlet ilimleri"denir. Mesela Arapça öğrenilerek Tefsir, Fıkıh gibi"âli/ yüksek ilimler"tahsil edilir. Mantık, doğru düşünmenin yollarını gösteren ve kurallarını öğreten bir ilimdir. Mantık ilmini tahsil eden biri, bunu dinin nasslarını doğru anlamada kullanır, böylece bu âlet ilminden hayli istifade eder.

Bediüzzaman üstteki metinde medrese ilimlerinin geri kalması ve fıtrî mecrasından çevrilmesini değerlendirir. Şu üç yanlışa dikkat çeker:

1-Âlet ilimleri asıl maksat olan âli ilimler gibi telakki edilmesiyle, o yüksek ilimler ihmal edildi.

2-Ayrıca, mananın elbisesi hükmünde olan Arapça ibarenin halledilmesi zihinleri zapt ederek asıl öğrenilmesi gereken ilimler ikinci derecede kaldı.

3-Bir de ibareleri bir derece bol olan ve tahsil silsilesine resmen geçen kitaplar, talebelerin hem vakitlerini hem fikirlerini kendine çevirtip bunun dışına çıkmaya meydan vermedi. Böylece vasıta gaye yerine geçti. Vasıtayı elde eden, gaye ilimleri öğrendiğini zannetti. Bunlarla meşgul olmak bütün vaktini aldığından, asıl olan âli ilimleri öğrenemedi.