Muhâkemât Dersleri — Sayfa 239

Sa'deddin Taftezani üstte adı geçen eserinde hava, toprak, su ve ateş unsurlarına dikkat çeker, bunların arz küresinde dairesel bir şekilde bulunduklarını anlatır.

Seyyid Şerif Cürcani,feleklerde küreviyetin esas olduğunu nazara verir. Farklı yerlerde güneşin doğup batmasının, keza güneş tutulmasının farklı olmasının ancak dünyanın kürevi olmasıyla izah edilebileceğini söyler.

Dünyanın kürevi olma durumunda hatıra gelebilen "Arz küre değildir. Zira onda ve onun üzerinde dağlar, tepeler, mağaralar ve çukurlar vardır" şeklindeki bir kuşkuya mukabil şu cevaba dikkat çeker: Sizin söylediğiniz, toprağın yüzeyinde bulunan engebeleri ve çıkıntılarıdır. Bunların ise toprağa nispetle hiçbir kıymeti yoktur. Dolayısıyla toprak üzerindeki bu engebeler, büyük bir küre üzerindeki bir darı tanesi gibidir. Ayrıca şu noktayı belirtir: Rüzgârlar, yağmurlar ve seller gibi bir kısım dış sebeplerle yeryüzünün bir kısmı tam bir küre değildir. Ama bu küre şeklini gerektirmesine zarar vermez.

İslami eserlerde küre-i arz ifadesi eskiden beri var iken, dünyanın yuvarlaklığı meselesinde bazı âlimlerin bir şey dememesi,"İttifak-ı sükûtî"kabilindendir. Bu kavram, bir şeyi duyduğu halde müdahale etmeyip zımnen kabul etmeyi anlatır. Türkçedeki£"Sükût ikrardandır">cümlesi bu anlamda kullanılır. Gerçi her sükût ikrardan olmayabilir. Ama birisinin bir şey demesini gerektiren bir durum olup ta sükût etmişse, böyle bir sükût ikrardan kabul edilir.

Eğer o kapı sana açılamadı, Mefâtihü'l-ğayb olan İmam Râzî'nin geniş olan tefsirine gir ve serir-i tedriste o dâhî imamın halka-yı dersinde otur, dersini dinle.

Gaybın anahtarları

"Mefâtihu'l-Gayb"ifadesi En'am suresi 59. âyette geçer. Mezkûr âyette şöyle denilmektedir:"Gaybın anahtarları O'nun katındadır."

Âyetteki "Mefâtîhu'l-gayb" ifadesi, "Gaybın hazineleri" veya "Gaybın anahtarları" anlamına gelir.