Muhâkemât Dersleri kitabının 243. sayfası — Muhâkemât Dersleri bölümü. Yukarıdaki okuyucu bu sayfadan açılır; metin aşağıda basılı nüsha görünümüyle.

Kâbe nurânî bir direktir. Yerden ta arşa Arş'a ve yerin bütün tabaklarına şümulü vardır. Böyle olunca, namaz kılan kimse kıyamda Kâbe'ye yönelik olduğu gibi secde ve rükûda da yönelmiş olur.

Bütün bu durumlar dünyanın yuvarlaklığıyla alakalıdır. Düz olsaydı bu durumlar söz konusu olmayacaktı.

Muhammed Kemal İbn-i Hümam, 1456 da Mısır'da vefat etmiş büyük bir âlimdir. Hidaye kitabına şerh olarak yazdığı Fethu'l-Kadir isimli eseri çok meşhurdur.

Fahru'l -İslam Ali Pezdevi, Hanefi mezhebinin meşhur Fıkıh Usûlü âlimlerindendir. Fıkıhta da seçkin bir konumdadır. Buhara ve Semerkant'ta kadılık yaptı. Kitaplarının zor anlaşılması sebebiyle, Ebu'l-Usr künyesiyle meşhûr oldu ve birçok eser yazdı. 1089 senesinde vefât etmiştir. Kabri Semerkant'tadır.

İmam Şafii, Şafii mezhebinin kurucusudur. Fıkıh Usûlü alanında er-Risale ve Fıkıh alanında el-Ümm isimli eserleri sahasında birer şaheserdir. 820 de vefat etmiştir.

Ey birader! Eğer sen zannettiğim adamlardansan, acip hülyaların âlem-i hayalden başka bir yer bulamadığından, bir kıymeti yoktur ta kalbe girebilsin. Sen de inanmıyorsun, nefsini kandıramıyorsun; fakat sapmışsın. Eğer o hayâlâta açık ve hakikate kapalı olan kalbinizde pek çok defa mütehayyilenizden daha küçük olan küre-i arz yerleşmez ise, tevsi-i zihin için nazarın ufkunu genişlettir. Bir meclis hükmünde geçinen arzın sakinlerini gör, sual et. Zira ev sahibi evini bilir. Onlar umumen müşahede ve tevâtür ile bir lisanla sana söyleyecekler: "Yahu! Bizim beşiğimiz ve feza-yı âlemde şimendiferimiz olan küremiz o kadar divane değildir. Ecrâm-ı ulviyede cârî olan kaide ve kanun-u ilâhîden şüzuz ve serkeşlik etsin." Hem de delâil-i mücesseme-i musattaha olarak haritaları ibraz edecektir.

Kalbin hayallere açık, hakikate kapalı olması

Hayal ve hakikat bazan birbirine mukabil olarak kullanılır. İnsan ya hayallerin peşinde koşar ya da hakikatin… Mesela hayaller âleminde kendini dünyanın her tarafına hükmeden bir sultan olarak görebilir. Ama hakikatte ise girdiği muhtarlık seçimini bile kaybetmiştir.

Bediüzzaman dünyanın yuvarlaklığını kalbine yerleştiremeyen kişiye "Ey birader!" diyerek şunları hatırlatır:

Muhâkemât Dersleri — Sayfa 243

Muhâkemât Dersleri uygulamada, çevrimdışı