Muhâkemât Dersleri — Sayfa 249

Sâniyen: Hadis olsa da zaaf-ı ittisal için yalnız zannı ifade eden âhâddandır. Akîdeye dâhil olmaz. Zira yakîn şarttır.

Sâlisen: Mütevâtir ve kat'iyyü'l-metin olsa da, kat'iyyü'd-delâlet değildir. Eğer istersen, Beşinci Mukaddime'ye müracaat ile On Birinci Mukaddime ile müşavere et! Göreceksin, nasıl hayâlât, zâhir-perestleri havalandırmış; bu hadisi, mahâmil-i sahihadan çevirmişlerdir.

Örnek bir metin tahlili

Bazı kitaplarımızda£"Dünya öküz ve balık üzerindedir">hadîs olarak rivayet edilmektedir.

Bediüzzaman bu rivayeti üç kademeli olarak değerlendirmeye tabi tutar:

1-Hadîs olmayabilir. Zira üzerinde İsrailiyat'ın nişanı vardır.

Bediüzzaman burada bu kıssanın İsrailiyattan geldiğini söyler. Daha sonradan telif ettiği Lem'alar isimli eserinde ise şöyle der:

"İbn-i Abbas (ra.) gibi zâtlara isnad edilen sahih bir rivayet var ki, Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm'dan sormuşlar: "Dünya ne üstündedir?" Ferman etmiş: عَلَى الثَّوْرِ وَالْحُوتِ Bir rivayette bir defa عَلَى الثَّوْرِ demiş, diğer defada عَلَى الْحُوتِ demiştir."

Bunu şöyle değerlendirebiliriz: Esas olarak ve ayrıntılar itibariyle bu rivayetler İsrailiyata dayanır. Ama Hazreti Peygamberin de bir vesileyle ayrıntıya girmeden bunu nazara vermesi mümkündür. Mesela o İslam öncesi Araplar arasında yaygın bir ifade olan "Zalim de olsa mazlum da olsa kardeşine yardım et." deyimini kullanmış, ama "zalimin zulmüne engel olarak ona yardım et" şeklinde buna bir açıklık da getirmiştir.

Dolayısıyla İsrailiyattan gelen her bilginin bütünüyle hurafe olması gerekmez. O kıssalar içinde"dane-i hakikat"denilebilecek doğrular da bulunmaktadır.

2-Hadîs olsa da muttasıl bir şekilde nakledilmediği için yalnız zannı ifade eden âhâddendir. Akideye dâhil olmaz, zira yakîn şarttır.Âhad hadis, râvi sayısı bakımından mütevâtir derecesine ulaşmamış hadîsler için kullanılan bir kavramdır. Bu şekilde gelen rivayetler, kesin bilgi seviyesinde sayılmaz, ancak zan veya zann-