Muhâkemât Dersleri — Sayfa 252

kendisine izin verilir. Secde edip kabul edilmeyeceği, izin isteyip izin verilmeyeceği zamanın (kıyametin) gelmesi yakındır. O vakit kendisine: 'Geldiğin yere dön!' denir. Böylece battığı yerden doğar.">Hazreti Peygamber ardından şu âyeti okur:\"Güneş, karar kılacağı yere/zamana doğru akar gider. İşte bu Aziz- Alim olan Allah'ın takdiridir."

Evet, güneşe görevli olan melek; ismi güneş, misali de güneştir. Odur gider, gelir. Hem de İlahiyatçı filozoflar nezdinde her bir nev' için canlı, konuşan, fertlere imdat verici ve medet alıcı mücerret bir mahiyet vardır. Şeriat dilinde bunlar dağlar meleği, denizler meleği ve yağmur meleği gibi isimler ile tabir edilir. Fakat hakikî tesirleri yoktur. Gerçek müessir yalnız zât-ı Akdes olan Allah'tır.£Çünkü kâinatta müessir ancak ve ancak Allah'tır.>

İlahiyatçı filozoflar

Filozoflar -mesela- inançsız olması yönünden "ateist filozof", deist ise "deist filozof" şeklinde tanımlanırlar. Aristo, Sokrat gibi Allaha inanan filozoflara ise "ilahiyatçı filozoflar" denilir. Eski kitaplarımızda mesela Eflatundan bahsedilirken "Eflatun-ı İlahi" denilmektedir.

Esbab-ı zâhiriyenin vaz'ındaki hikmet ise: İzhar-ı izzet ve saltanat tabir olunan dest-i kudret, perdesiz daire-i esbaba mün'atıf olan nazara karşı, zâhiren umûr-u hasîse ile mübâşeret ve mülâbeseti görülmemektir. Fakat daire-i akîde denilen hak ve melekûtiyette her şey ulvîdir. Dest-i kudretin perdesiz mübaşereti izzete münasiptir… ذٰلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ

Sebepler ve itikad daireleri

Yüce Allah şu âlemde sebeplerle icraatta bulunur. Mesela bulut ile yağmur yağdırır, ağaçların dallarıyla meyveler gönderir… Zahiri sebeplerin konulmasındaki hikmet, izzet ve saltanatın izharıdır. Yani perdesiz sebepler dairesine yönelik olan bakışa karşı ilahi kudret elinin görünüşte sıradan işler ile doğrudan teması ve karışması olmasın diyedir. Fakat itikad dairesi denilen hak ve melekûtiyette her şey ulvîdir. Kudret elinin perdesiz teması izzete uygundur.

"İşte bu, Azîz - Alîm olan(Allah)ın takdiridir."