Muhâkemât Dersleri — Sayfa 260

Üçüncü Mesele

İşaret: Malûmdur,

- bir şeyin mahiyetinin keyfiyetini bilmek başkadır;

- o şeyin vücudunu tasdik etmek yine başkadır.

Bu iki noktayı temyiz etmek lâzımdır. Zira çok şeylerin asıl vücudu yakîn iken, vehim onda tasarruf ederek, tâ imkândan, imtinâ derecesine çıkarıyor.

İstersen Yedinci Mukaddime'den sual et; sana "Neam" cevabı verecektir.

Mahiyeti bilmek ayrı, varlığını bilmek ayrı

Bir şeyin mahiyetinin ne olduğunu bilmek başkadır, o şeyin varlığını tasdik etmek yine başkadır. Mesela ruhun ve elektriğin varlığını biliriz, ama mahiyetlerini bilmeyiz. Bu iki noktayı ayırt etmek lâzımdır. Zira çok şeylerin asıl vücudu şüphesiz iken, vehim onda tasarruf ederek tâ mümkün bir halden imkânsız derecesine çıkarıyor.

Bediüzzaman burada Yedinci Mukaddimeye atıfta bulunur. Yedinci Mukaddimede£"Mübalâğa ihtilâlcidir">denilmektedir. Öyle anlaşılıyor ki Kaf Dağı meselesinde de hayli mübalağalar yapılmıştır.

Hem de çok şeylerin metinleri kat'î iken, delâletlerinde zunûn tezâhum eylemişlerdir. Belki, "Murad nedir?" olan sualinin cevabında, efham mütehayyir olmuşlardır. İstersen On Birinci Mukaddime'nin sadefini aç, bu cevheri bulacaksın.

Metnin manaya delaleti

Bir mesele hakkında âyet veya hadis varken, bu âyet veya hadisin o manaya delaleti kat'i olmayabilir. O zaman, "Acaba bundan murat nedir?" suali karşısında çeşitli anlayış tarzları devreye girer. On birinci Mukaddime'de nazara verildiği gibi£"Bir kelâmda çeşitli hükümler bulunabilir. Bir sadef, çok cevherleri tazammun edebilir.">

Mesela Kur'anda£"Yaş ve kuru her şeyin Kitab-ı Mübinde yazıldığı">ifade edilir. Buradaki Kitab-ı Mübinden murat Kur'an olabilir. Ama bundan murat "Levh-i