Muhâkemât Dersleri — Sayfa 294

- ve ihtiram-ı hissiyat

- ve mümaşât-ı ezhan vardır.

Vaktâ ki bu böyledir. Ehl-i tefsire lâzımdır: Kur'ân'ın hakkını bahs ve kıymetini noksan etmesin ve belâgatın tasdik ve sikkesi olmayan bir şey ile Kur'ân'ı te'vil etmesinler.

Muhatabın seviyesini gözetmek

Âlemlerin Rabbi, Kur'âna muhatap olan kimselerin idrak seviyelerini ve kapasitelerini nazara alarak onlara hitap etmiştir. Buna"tenezzülât-ı İlahiye"denilir. Onun bu şekilde tenezzülde bulunmasında

- insanların fehimlerini gözetmek,

- hissiyatlarını nazara almak

- ve zihinlerine bir mümaşât vardır.

Mümaşât, "birlikte yürümek, yürüyüşünü diğerine benzetmek" anlamına gelir. Mümaşâtta bulunan kimse, hızlı gidemeyen muhatabına acır, yürüyüşünü onun yürüyüşüne göre ayarlar.

Bu böyle olduğundan, tefsir ehline lâzımdır: Kur'ân'ın hakkını azaltmasın ve kıymetini noksan etmesin ve belâğatın onay ve mührü olmayan bir şeyle, Kur'ân'ı te'vil etmesinler. Bu durum, çocukla konuşan birinin çocukça ifadeler kullanmasına benzer. Çocukça ifadelere bakıp ta konuşanın ilmini bununla ölçmeye çalışan biri, büyük bir haksızlık etmiş olur.

Hazreti Şuayb kavmine şöyle nasihat eder: "İnsanların eşyalarını değerinden düşürmeyin." Âyet metninde geçen "bahs" بَخْس "bir şeyin değerini düşürmek" anlamında kullanılır. İnsanların eşyalarının hakkını vermek lazım geldiği gibi, ilahi kelâm olan Kur'ân'ın hakkını vermek evleviyetle sabittir.

Zira her hakikatten daha zâhir ve daha vâzıh tahakkuk etmiş ki, Kur'ân'ın manaları hak oldukları gibi, tarz-ı ifade ve suret-i manası dahi beliğane ve ulvidir. Cüz'iyatı o madene ircâ ve teferruatı o menbaa ilhak etmeyen, Kur'ân'ın ifâ-yı hakkında mutaffifînden oluyor.