Muhâkemât Dersleri — Sayfa 295

Manayı eksik ölçüp tartanlar

Aynı mana farklı üslûplarla ifade edilebilir. Bir manayı sade ifadelerle anlattığımız gibi, gayet sanatlı ve haşmetli bir tarzda da anlatabiliriz. Kur'ân'ın manaları hak oldukları gibi, üslûbu ve manasının şekli dahi gayet beliğ ve ulvidir. Bunu cüzi meseleleri anlatımında bile görebiliriz. Mesela arıya ilhamın anlatıldığı âyette şöyle geçer:

"(Ey Peygamber!)Rabbin bal arısına şöyle vahyetti…"

Cenab-ı Hak burada Hazreti Peygambere hitaben bunu söylemektedir. Âyette"Rabbin"denilmek yerine (Allah) da denilebilirdi. O zaman"Allah bal arısına şöyle vahyetti…"denilmiş olurdu ve bu yanlış da olmazdı. Ama"Rabbin"denilmek suretiyle şöyle bir manaya ufuk açılmıştır:

Ey Peygamber! Seni terbiye eden ve vahiyle yönlendiren Allah arıyı da kendi haline bırakmamış, onu da hususi bir ilhamla yönlendirmiş, en şifalı bir balı insanlara onun eliyle takdim etmiştir.

İşte bu gibi cüz'i şeyleri o madene irca' ve ayrıntıları o kaynağa ilhak etmeyen, Kur'ân'ın hakkını îfada mutaffifînden olur.

Mutaffifîn, sure ismi olup, "Hakkını vermeyip haksızlık yapanlar" anlamında kullanılır. İlgili âyette şöyle denilir:"Eksik ölçüp tartanların vay haline!"Bunu sadece maddi ölçümlerle sınırlı anlamamak gerekir. Meseleleri muhakeme ederken eksik ölçüp tartmak da teraziyle yapılan eksik ölçümler gibi mesuliyeti muciptir, hatta çok daha ileri bir sorumluluktur. Mesela insanların varlıkla ve darlıkla imtihan edildiklerini göz ardı eden birinin "Şu dünyada adalet yok!" demesi çok yanlış bir değerlendirmedir ve ilahi adalete bir iftiradır.

Bir-iki misal göstereceğiz; zira nazarı celb eder.

Birinci misal: وَ الْجِبَالَ اَوْتَادًا -Allahu a'lemü bimuradihî- caizdir; işaret olunan mecaz, böyle bir tasavvuru îmâ eder ki: Sefine gibi olan küre, bahr-i muhit-i havâînin içinde tahtelbahir bir gemisi ve umman gibi fezada direk veya demir gibi dağlarıyla irsâ ve ta'mid ederek havayla iştibak ettiğinden muvâzeneti muhafaza olunmuştur. Demek dağlar o geminin demir ve direkleri hükmündedirler.