Muhâkemât Dersleri — Sayfa 297

Sâlisen: İmaret-i arzın direği beşerdir. Hayat-ı beşerin direği dahi, menâbi-i hayat olan mâ ve türab ve havanın istifadeye lâyık sureti ile muhafazalarıdır. Hâlbuki şu üç şerâit-i hayatın kefili dahi dağlardır. Zira dağ ve cibâl mehâzin-i mâ olduğu gibi, cezb-i rutubet hâsiyeti ile havaya meşşâta oluyor… Hararet ve bürudeti tâdil ettiği gibi, havaya mahlût olan muzır gazların teressübüne ve havanın tasfiyesine sebep olduğu gibi, toprağa da terahhum ediyor. Çamurluk ve bataklık ve bahrin tasallutundan muhafaza eder.

Dağların insana bakan yönü

Dağların üçüncü bir görevi insana bakar. Dünyanın imarının direği insandır. İnsan hayatının direği dahi, hayat kaynakları olan su, toprak ve havanın kullanıma elverişli olarak muhafazalarıdır. Hayatın şartları olan bu üç unsuru besleyen ve koruyan ise, dağlardır. Zira dağlar suların mahzenidir. Rutubeti çekmesi itibariyle havanın tarağıdır. Sıcaklığı ve soğukluğu mutedil hale getirdiği gibi, havaya karışmış olan zararlı gazların emilmesine ve havanın süzülmesine sebep olur, toprağı da besler. Çamurluk, bataklık ve denizin istilasından onu korur.

Râbian: Belâgatça vech-i münasebet ve müşabehet budur: Faraza bir adam hayal balonuyla küreden yüksek yere uçarsa, dağların silsilelerine baksa, acaba tabaka-yı türabiyeyi direkler üstüne serilip atılmış bedevî haymeler gibi tahayyül ederse ve münferit dağları da bir direk üstünde kurulan bir çadıra benzetse, acaba tabiat-ı hayale muhalefet olur mu?

Faraza sen o silsileleri müstakil dağlar ile beraber sath-ı arza keyfiyet-i vaziyeti bir bedevî Arab'ın karşısında tasvir tarzında tahayyül ve tahyil edersen, şöyle: "Bu silsileler Arab-ı bedeviyenin haymeleri gibi arz sahrasında kurulmuş ve taraf taraf da çadırlar tahallül etmiş." desen, Arapların hayalî olan üslûplarından uzak düşmüyorsun…

Uzaydan dağların manzarası

Dağların birer direk kılınması şöyle de anlaşılabilir: Dağların direklere hem münasebeti hem de müşabeheti (benzemesi) vardır. Şöyle ki: Faraza bir adam hayal balonuyla dünyadan yüksek bir yere uçup sıra dağlara baksa, toprak tabakasını pek çok direkleri olan bedevi çadırlar gibi hayal edebilir ve tek dağları da bir direk üstünde kurulan bir çadıra benzetebilir. Bir bedevi Arabın karşısında müstakil dağların ve dağ silsilelerinin yeryüzündeki konumlarını anlatırken "Bu silsileler Bedevi Arab