Muhâkemât Dersleri — Sayfa 307

Olabilirin sınırları

İnsandaki vehim kuvveti, nice olmayacak şeyleri varmış gibi gösterebilir. Hâlbuki bir delile dayanmadan sırf vehimle yola çıkılamaz, hükümler vehme bina edilemez.

Üniversite talebeliğim yıllarında Mehmed Kırkıncı hocamıza sormuştum:

- Hocam, Sokrat peygamber olabilir diyorlar. Bu konuda ne dersiniz?

- Dedi: Evet, olabilir.

- Dedim: Hocam, nasıl olabilir, biraz izah eder misiniz?

- Dedi: Sen soruyu "Olabilir mi" diye sordun, ben de ona göre cevap verdim. Olabilir'in karnı o kadar geniştir ki, "Olmayabilir"i de içine alır!

Bu mantıkî cevapta da görüldüğü üzere, bir şeyin mümkün olmasından yola çıkılarak o şeyin olduğuna hükmedilemez.

Tenbih:

Ben "zâhir-perest" ve "nazar-ı sathî sahibi" tâbiri ile yâd ettiğim ve tevbih ve tânif ile teşhir ettiğim muhatab-ı zihniyem, ağleb-i hâlde ehl-i tefrit olan ve cemâl-i İslâm'ı görmeyen ve nazar-ı sathî ile uzaktan İslâmiyet'e bakan hasm-ı dindir. Fakat bazen ehl-i ifrat olan, iyilik bilerek fenalık eden dinin cahil dostlarıdır.

Zâhir ehli

Zâhir, dış görünüş anlamındadır. Dış görünüş ise, çoğu kere aldatıcıdır. Göz, dış görünüşe bakıp aldanabildiği gibi, akıl da zâhire bakıp aldanabilmektedir.

Bediüzzaman bu eserinde zâhir-perest ve sathî nazar sahibi olanlara hayli yüklenir. Burada bunlarla kimi kastettiğini anlatmaktadır. Bunlar

1- Çoğu kere tefrit ehli olan, İslâm'ın güzelliğini görmeyen ve yüzeysel bakışla uzaktan İslâmiyet'e bakan din düşmanlarıdır.

2- Fakat bazan da ifrat ehli olan ve iyilik yaptığını sanarak fenalık eden dinin cahil dostları da buna dâhildir. Çünkü samimi dindar bazı kimseler de zâhir ehli olabilmekte, yanlış değerlendirmeler yapabilmektedir.

Beşinci belâ: Ehl-i tefrit ve ifrat olan bîçârelerin ellerini tutarak zulümâta atan birisi de, her mecazın her yerinde taharrî-i hakikat etmektir. Evet, mecazda bir dane-i hakikat bulunmak lâzımdır ki, mecaz ondan neşv ü nema bularak sümbüllensin. Veyahut hakikat, ışık veren fitildir;