Muhâkemât Dersleri — Sayfa 308

mecaz ise, ziyasını tezyid eden şişesidir. Evet, muhabbet kalpte ve akıl dimağdadır; elde ve ayakta aramak abestir…

5- Mecazdan hakikate

Tefrit ve ifrat içinde olan zavallıların ellerini tutarak karanlıklara atan şeylerden birisi de; her mecazın her yerinde hakikati araştırmaktır. Evet, mecazda bir hakikat danesi bulunmak lâzımdır ki, mecaz ondan büyüyüp gelişerek sümbüllensin. Veyahut hakikat, ışık veren fitildir; mecaz ise, ziyasını artıran şişesidir. Evet, muhabbet kalpte ve akıl dimağdadır. Elde ve ayakta aramak abestir.

Mecazî anlatımda tüm yönlerden hakikate benzemek lazım değildir. Mesela insanın yüzü ay ve güneşe benzetilince bununla yüzün parlaklığı kastedilir. Yoksa cirmen büyüklük ve yakıcılık hatıra gelmez. "Ali, aslandır" dediğimizde cesaret yönünü nazara almak yeterlidir. Ayrıca tüy ve pençe aramaya lüzum yoktur.

"Evet, muhabbet kalbde ve akıl dimağdadır. Elde ve ayakta aramak abestir.">Yani kalbin ve aklın her birinin belli birer yeri vardır. Biri kalpte, diğeri dimağdadır. Bunları elde ve ayakta aramak abes olduğu gibi, mecazı mecaz, hakikati de hakikat olarak bilmek ve anlamak lazımdır.

"Ol" emrindeki mecaz

Misal olarak Allahın "Ol!" emriyle yaratmasına bakabiliriz. Âlimler, Cenab-ı Hakkın "ol" emrini genelde mecaz olarak değerlendirmişlerdir.

Bütün mahlûkat ilahi irade ile vücuda gelir. O'nun dilediği olur, dilemediği olmaz. İlahî iradenin nüfuzu"Kün feyekun: Ol der ve olur"mazmunu ile ifade edilmiştir. Mesela şu âyete bakalım:"O'nun emri, bir şeyi murad edince sadece 'ol' demektir, o da olur."

"Kün" emrinden bahseden âyetlerde, irade ve kudretin beraber taallukundan bahis vardır. Allah dilemekte ve dilediği şey dilediği şekilde vücuda gelmektedir. Müfessirlerin beyanına göre "Ol" emri yaratmadaki sürati ifade için bir mecazdır. Yani, aslında ortada böyle bir "Ol" emri tarzında bir konuşma yoktur. Bununla, itaatkâr bir memurun verilen emre hemen itaat etmesi gibi, Allah'ın nafiz irade ve kudretine karşı varlıkların itaati ifade edilmiştir.