Muhâkemât Dersleri — Sayfa 309

Altıncı belâ: Nazarı tams eden ve belâgatı setreden, zâhire olan kasr-ı nazardır. Demek, ne kadar akılda hakikat mümkün ise, mecaza tecavüz etmezler. Mecaza gidilse de meâli tutulur. Bu sırra binaendir: Âyet ve hadisin tefsir veya tercümesi, onlardaki hüsün ve belâgatı gösteremez. Güya onlarca karine-i mecaz, aklen hakikatin imtinâıdır. Hâlbuki, karine-i mânia, aklî olduğu gibi, hissî ve âdî ve makamî.. daha başka çok şeyler ile de olabilir.

Eğer istersen, Cennetü'l-Firdevs gibi olan Delâilü'l-İ'câz'ın iki yüz yirmi birinci kapısından gir. Göreceksin, o koca Abdülkahir, gayet hiddetli olarak böyle müteassifleri yanına çekmiş, tevbih ve tekdir ediyor.

6- Zahire takılıp kalmak

Gözü görmez kılan ve belâğatı örten durumlardan biri, kelâmın zahirine takılıp kalmaktır. Demek ne kadar akılda hakikat mümkün ise, mecaza gitmezler. Mecaza gidilse de meali tutulur.

Bu sırra binaen âyet ve hadisin tefsir veya tercümesi, onlardaki güzellik ve belâğatı göstermez. Güya bu kimselere göre kelâmın mecaz olmasının karinesi, aklen hakikat anlamını vermenin imkânsız oluşudur. Hâlbuki karine-i mânia, aklî olduğu gibi hissî, âdi ve makamî… daha başka çok şeyler ile de olabilir.

Dolayısıyla, "Kelâmdan muradın mecaz olmasının gerekçesi, o kelâmın gerçek anlamında kullanılmasının imkânsız oluşudur" şeklindeki bir değerlendirme, eksik ve problemli bir bakış açısıdır.

Eğer istersen Firdevs Cenneti gibi olan Delâilü'l-İ'câz'ın iki yüz yirmi birinci kapısından gir. Göreceksin o koca Abdülkahir gayet hiddetli olarak böyle doğru yoldan şaşanları yanına çekmiş, kınıyor ve azarlıyor.

Nazarın tamsı

Bu ifade Yasin Suresinde şöyle geçer:

"Dilesek gözlerini tams (silme kör) ederdik de, bu durumda yola koşuşurlardı. Fakat nereden görecekler?"

İnsana göz verilmese eşyayı göremez, nerden nasıl gideceğini bilemez. Basar (maddi göz) için durum böyle olduğu gibi, basiret (kalp gözü) için de durum aynıdır. İşte kelamda manevi körlüğe yol açan durumlardan biri, kelâmın zahirine takılıp kalmak, mecazı nazara almamaktır.