Muhâkemât Dersleri — Sayfa 313

Kalb-i hayali, hayalin tasarrufuyla bazı şeyleri tersine çevirmektir. Mesela "Ağrı Dağı ilk defa bir Afrikalı gördü" cümlesine bakalım. Gerçekte gören dağ değil, insandır. Ama bazı edebî nükteler için böyle bir kalb sanatıyla ifade edilmiştir.

Deveran sırrı,£"Bir şey sabit olduğunda levazımıyla sabit olur">düsturunda anlatılan durumu ifade eder. Mesela, dağlara "gelmek, gitmek" gibi özellikler verdiğimizde, hayalen onlarda ayak olduğunu da vehmederiz. Veya "Gelip gidiyorlarsa, elbette konuşmaları da vardır" der, âdeta onların heybetli nutuklarını işitiriz. Bu ise, her ne kadar gerçekle bire bir örtüşmese bile, hayalimize enginlik kazandırır. Kuru düşünceler yerine, zengin bir iç dünyaya bizi kavuşturur. Özellikle edîb insanlarda bu özellik ziyadesiyle gelişir. O zaman bütün varlıklar âdeta o kimse ile konuşmaya başlar. Mesela Mevlâna şöyle der:£"Bize göre bîruh olanlar ind-i İlâhide ziruhturlar.">Yani, bizim ruhsuz gördüklerimiz Allah yanında ruh sahibidirler.

Kur'ân âyetlerine dikkat ettiğimizde bunun çok misallerini görebiliriz. Mesela, Cenab-ı Hak arz ve semayı yaratmayı istediğinde"İkiniz de ister istemez gelin"demiş, onlar da"Biz isteyerek geldik"demişlerdir." Keza, her sema'ya yapmaları gerekenleri emretmiş, arz ve semanın ehl-i küfrün ardından ağlamadığını bildirmiştir.

Şimdi sermeşk olarak iki misal-i mühimmi beyan edeceğim. Tâ ki o minval üzerine işleyesin. Şöyle:

Şu iki âyet gayet şayan-ı dikkattirler. Zira zâhire cümud, belâgatın hakkını cühud demektir. Zira birinci âyette olan istiâre-i bedîa o derece hararetlidir ki, buz gibi olan cümudu eritir ve bulut gibi zâhir perdesini berk gibi yırtar. İkinci âyette belâgat o kadar müstakar ve muhkem ve parlaktır ki, seyri için güneşi durdurur.

Zahire aldanmamak

Bir kelamı zahirine göre anlamak bazan beraberinde problemler getirir. Günlük hayattaki kullanımlarımızda ifadelerimiz genelde zahirine göre olabilir. Ama özellikle edebi ifadelerde pek çok sanatlar da bulunur. Bunlarda zahirin ötesinde nice