Muhâkemât Dersleri — Sayfa 320

Yani güneşin bizler tarafından görülen hareketi gerçek bir hareket değildir. Dünyanın güneş etrafında dönmesi, bize güneşin dünya etrafında dönmesi tarzında görülmektedir. Bununla beraber, güneşin hadd-i zatında hareketleri bulunmaktadır. Dünya hem kendi etrafında döner hem de güneşin etrafında. Güneş dahi kendi etrafında döndüğü gibi, "güneşler güneşi" tabir olunan başka bir gök cismine doğru hareket halindedir.

Kur'ân nazarında asıl önemli olan, güneşin Rabbini bize tanıtmaktır. Sözgelimi gerçekte güneş dünyanın etrafında dönseydi, bu da bize güneşin Rabbini tanıtır ve bize olan nimetlerini bildirirdi.

Sâniyen: Şems müstakarrında, mihveri üzerinde müteharrik olduğundan, o erimiş altın gibi eczaları dahi cereyan ediyor. Bu hareket-i hakikiye evvelki hareket-i mecaziyenin danesidir, belki zembereğidir.

Güneşin hareketi

Üstteki âyette"Müstekar"ifadesi geçer. Bunun evvelinde yer alan ve"İçin"anlamına gelen lâm harfi, güneşin bu hareketinin istikrar için olduğunu anlatır. Ama bununla onun kendi yörüngesinde olan hareketi anlatılıyor olması da mümkündür. Güneş müstekarrında, yörüngesi üzerinde hareketli olduğundan, o erimiş altın gibi eczaları dahi cereyan ediyor. Bu hakiki hareket evvelki mecazi hareketin danesidir, belki zembereğidir.

Sâlisen: Şemsin müstakarrı denilen tahtıravanıyla ve seyyarat denilen asâkir-i seyyaresi ile göçüp sahrâ-yı âlemde seyr ü seferi, mukteza-yı hikmet görünüyor. Zira kudret-i ilâhiye her şeyi hayy ve müteharrik kılmıştır ve sükûn-u mutlakla hiçbir şeyi mahkûm etmemiştir. Mevtin biraderi ve ademin ammizadesi olan atâlet-i mutlaka ile rahmeti bırakmamış ki kaydedilsin. Öyleyse, şems de hürdür. Kanun-u ilâhiye itaat etmek şartıyla serbesttir, gezebilir. Fakat başkasının hürriyetini bozmamak gerektir ve şarttır.

Evet, şems, emr-i ilâhîye temessül eden ve her bir hareketini meşiet-i ilâhiyeye tatbik eden bir çöl paşasıdır.

Evet, cereyan hakikî ve zatî olduğu gibi arazî ve hissî de olabilir. Nasıl hakikîdir, öyle de mecazîdir. Bu mecazın menarı تَجْرِى 'dir. Üslûbun ukde-i hayatiyesine telvih eden lafız لِمُسْتَقَرٍّ 'dir.