Muhâkemât Dersleri — Sayfa 321

Güneş, bir çöl paşası

Güneşin müstekarrı denilen tahtırevanıyla ve gezegenler denilen seyyar askerleriyle göçüp âlem sahrasında seyr ü seferi, hikmetin bir gereğidir. Zira İlahi kudret her şeyi canlı ve hareketli kılmıştır. Keza hiçbir şeyi mutlak hareketsizlik ile mahkûm etmemiştir. Onun rahmeti ölümün biraderi ve yokluğun amcaoğlu olan mutlak atalet ile hiçbir şeyi kayıtlamamıştır. Öyle ise güneş de hürdür, ilahi kanuna itaat etmek şartıyla serbesttir, gezebilir. Fakat başkasının hürriyetini bozmamak gerektir ve şarttır. Evet, güneş İlahî emre uyan ve her bir hareketini İlahi meşiete göre yapan bir çöl paşasıdır.

Güneşin cereyanı hakikî ve zâtî olduğu gibi arizî ve hissî de olabilir. Nasıl hakikîdir, öyle de mecazîdir. Bunun mecaz olduğunu gösteren, تَجْرِى "Akıp gider" ifadesidir. Üslûbun hayat düğümüne işaret eden lafız, لِمُسْتَقَرٍّ "Kendi yörüngesinde" ifadesidir.

Tahtırevan, insanların omuzlarında, bazen de deve, fil, at gibi hayvanlara yüklenerek götürülen, üstü örtülü, insan taşınan, tekerleksiz araçtır. Güneşin tahtırevan seyahati, seyahatinin tek başına olmamasındandır. O, bu seyahatinde gezegenleriyle birlikte yol almaktadır.

Mutlak atalet

Bu ifade bütün bütün hareketsiz olmayı anlatır. Bediüzzaman'a göre mutlak atalet

- ölümün biraderi

- ve yokluğun amcaoğludur.

Âlemde böyle bir şey yoktur. Zerrelerden kürelere her şey hareket halindedir. İçinde oturduğumuz ev sabittir ve hareketsizdir. Ama onu meydana getiren demirinden çimentosuna, taşından toprağına her ne varsa, bunların atomları her an akılları hayrette bırakır bir şekilde hareket etmektedir.

Elhâsıl: Maksad-ı ilâhîsi, nizam ve intizamı göstermektir. Nizam ise, şems gibi parlıyor.

كُلِ الْعَسَلْ وَلاَ تَسَلْ kaidesine binaen, nizamı intaç eden hareket-i şems veyahut deverân-ı arz, hangisi olursa olsun, asıl maksadı ihlâl etmediği için, sebeb-i aslînin taharrîsine mecbur değiliz.

Mesela, قَالَ nin "elif"iyle hiffet hâsıldır. Aslı ne olursa olsun, "vav"a bedel "kaf" dahi olsa fark etmez. Yine "elif", "elif" ve hafiftir.