Muhâkemât Dersleri — Sayfa 323

Güneşin hareketi ve ilahi hikmet

"Güneş dünyanın etrafında dönüyor" diye söylemek, zâhir hisse dayanıp körü körüne katı ve soğuk bir tutum göstermek demektir. Böyle bir kabul, belâğatın hararet ve letafetine aykırıdır. Öyle de: Sâni'in delili ve âlemdeki nizamın esası olan ilahi hikmetin şahidi bulunan aklî istihsanı yaralar ve ters düşer. Şöyle ki:

Mesela, Sübhan Dağı'na çok uzak bir mesafeden yönelsen ve o koca dağın senin dört cihetine mukabil gelmesini veyahut her cihete mukabil olarak seni görmesini istesen, bunun iki yolu vardır: Ya bu tebdil ve tebeddülü netice verecek şekilde birkaç adım atar, kendi etrafında dönersin. Ya da bu kısa yolu terk ile Sübhan Dağı gibi dehşetli büyük bir cirmin senin etrafında dönmesini istersin. Bu ise gayet uzun bir yoldur, israf ve abesiyete acip bir misaldir.

İşte, dünyanın kendi etrafında dönmesiyle gece ve gündüz, güneşin etrafında dönmesiyle ise mevsimler gayet kolay bir şekilde meydana gelmektedir. Güneşin dünya etrafında dönmesini esas almak ise, koca Sübhan Dağının bizim etrafımızda dönmesi misali hikmete bütün bütün aykırı bir durumdur. Dolayısıyla güneşin dünya etrafında dönmesini esas almak ve bunu nizam-ı âleme esas tutmak, nizama cinayet etmektir. İnsafla ve hakikat nazarıyla bu soğuk taassuba bakıldığında, tüme varımın şehadetiyle sabit olan parlak hakikate ters düştüğü görülecektir. O hakikat ise budur:

Yaratılışta israf ve abes yoktur. Keza ezeli hikmet, kısa ve doğru yolu terk etmez, uzun ve dolambaçlı yolu seçmez. Dolayasıyla, bu hakikate dayanarak dünyanın güneş etrafında dönmesinin bir esas olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz.

Tenbih:

Eğer istersen Mukaddimât'a gir. Birinci Mukaddime'yi, suğrâ ve Üçüncü Mukaddime'yi kübrâ yap. Sana netice verecektir ki:

Ehl-i zâhirin zihinlerini teşviş eden, felsefe-i Yunaniyeye incizaplarıdır. Hatta o felsefeye fehm-i âyette bir esas-ı müselleme nazarıyla bakıyorlar.

Kur'ânı yorumlamada eski felsefenin izleri

Bediüzzaman burada okuyucuyu Birinci ve Üçüncü Mukaddime'ye göndermekte ve Birinci Mukaddime'yi suğra ve Üçüncü Mukaddime'yi kübra yapmasını istemektedir.

Birinci Mukaddimede£"Takarrur etmiş usûldendir: Akıl ve nakil teâruz ettikleri vakitte, akıl asıl itibar ve nakil te'vil olunur. Fakat o akıl, akıl olsa gerektir">denilir. Do