Muhâkemât Dersleri — Sayfa 324

layısıyla âyette belirtilen güneşin hareketini "Güneş dünyanın etrafında döner" şeklinde anlamayıp "Gerçekte dünya güneşin etrafında döner" denilebilmelidir. Üçüncü Mukaddimede ise İsrailiyattan ve Yunan Felsefesinden İslam'a girmiş yabancı manalara dikkat çekilir. Buradan şu sonuca varmamız beklenir: Zahire takılıp kalanların zihinlerini karıştıran, Yunan felsefesine kendilerini kaptırmalarıdır. Hatta o felsefeye âyeti anlamada doğruluğu tartışmasız bir esas nazarıyla bakmaktadırlar.

Mantık önermeleri

Mantık, kazıyyelerle (önermelerle: hüküm cümleleriyle) gerçekleşir. Sonuca ulaşmak için önce bazı mukaddimeler (öncüller) verilir. Sonucun yüklemini içeren öncüle kübrâ (büyük öncül), sonucun öznesini içeren önermeye suğrâ (küçük öncül) adı verilir. Bunlardan sonuca ulaşılmaya çalışılır.

Mesela şu cümlelere bakalım:

- Her sarhoşluk veren şey haramdır(Kübra)

- Bira sarhoşluk vericidir.(Suğra)

- O hâlde bira haramdır.(Netice)

Bediüzzaman'ın üstte nazara verdiği mukaddimeleri mantık formatıyla ele aldığımızda şöyle diyebiliriz:

- Yunan Felsefesi İslami eserlere bir şekilde karışmıştır.(Kübra)

- Güneşin dünya etrafında dönmesi de İslam eserlerine karışmış felsefî bir kabuldür. (Suğra)

- Öyleyse güneşin dünya etrafında dönmesi İslam'ın bildirdiği bir esas değildir. (Netice)

Hatta oğlu ölmüş bir kocakarıyı güldürecek derecede bir misal budur ki: Bazılar öyle bir zatın kelâmındaki fülûs-u felsefeyi, cevher-i hakikatten temyiz etmeyecek dereceden pek çok derecede âlî olan o zat-ı nakkâd, Kürtçe demiş ki: عَنَاصِرْ چِهَارِنْ ژِوَانِنْ مَلَكْ Hâlbuki bu söz ile hükemanın mezhebi olan ki, "Melâike-i kiram maddeden mücerreddirler." red yolunda tasrih ediyor ki,

"Melâike-i kiram anâsırdan mahlûk ecsam-ı nurâniyedirler."

Onlar fehmetmişler ki, anâsır dört oldukları İslâmiyet'tendir. Acaba dörtlüğü ve unsuriyeti ve besâteti, hükema ıstılahatından ve müzahref olan ulûm-u tabiiyenin esaslarındandır. Hiç usûl-ü İslâmiye'ye taallukları yoktur. Belki zâhir müşahede ile hükmolunan bir kaziyyedir.