Muhâkemât Dersleri — Sayfa 334

diğeri de kalbe hitap eder. Sadece fikre veya sadece hisse hitap eden bir kelâm, eksik kalır. Beliğ bir kelâm hem aklı hem de kalbi doyurur. Bir nehir kendi mecrasında aktığı gibi, fikir ve hislerin de aktığı fıtrî mecra, mananın düzgün bir şekilde dizilmesidir. Manadan uzak, yaldızlı lafızlarla süslenen bir konuşma doyurucu olmaktan uzaktır. İşte Kur'ân, hem akla hem de kalbe hitap eden semavi bir sofradır. Bu sofraya oturanlar, doymuş olarak kalkarlar.

Nazm-ı maânî ise mantıkla müşeyyeddir.

Mantıkın üslûbu ise, müteselsil olan hakâike müteveccihtir.

Hakâike giren fikirler ise, karşısında olan dekâik-i mâhiyatta nâfizdirler.

Dekaik-i mahiyat ise, âlemin nizam-ı ekmeline mümid ve müstemmiddirler. Nizam-ı ekmelde her bir hüsnün menbaı olan hüsn-ü mücerred mündemiçtir.

Hüsn-ü mücerred ise, mezâyâ ve letâif denilen belâgat çiçeklerinin bostanıdır.

Çiçeklerin bostanı, cinân-ı hilkatte cilveger olan, ezhara perestiş eden ve şair denilen bülbüllerin nağamâtıdır.

Bülbüllerin nağamâtına âheng-i rûhanî veren ise, nazm-ı maânîdir.

Kelamda toplam kalite

Mananın nazmı pek çok unsurun beraber olmasıyla gerçekleşir. Bunlardan biri mantıktır.Mantık doğru düşünmenin ve düzgün ifade etmenin olmazsa olmazıdır.

Mantığın üslûbu zincirleme olan hakikatlere yöneliktir. Nasıl ki fabrikada irili ufaklı çarklar birbirini tamamlayacak şekilde çalışır, bunun sonucunda üretim gerçekleşir. Benzeri bir durum hakikatlerin müteselsil bir şekilde sıralanmasıyla meydana gelir.

Hakikatlere giren fikirler, karşısında olan mahiyetlerin inceliklerine nüfuz ederler. Nasıl ki bir binanın yapımında taş, tuğla, çimento, cam, boya gibi onlarca farklı malzeme kullanılır. Bunların her birinde en ideal olanı kullanmak o binayı emsallerinden üstün hale getirir. Onun gibi manayı nazmederken kullanılan kelimeler, kelimelerle meydana getirilen cümleler, arada verilen misaller, yapılan edebi sanatlar… özenle seçildiğinde o kelam son derece muhkem olur.

Mahiyetlerin incelikleri, âlemin mükemmel nizamına medet verir ve medet alır. Mesela Yunus Emre'nin£"Çıkmış İslam bülbülleri, öter Allah deyu deyu">ifadesinde İslam'ı anlatanlar bülbüle benzetilmiştir. Bunun bülbülle anlatılması muhtevaya gayet uygundur. Aynı mana faraza "kanarya" gibi başka bir kelimeyle bu güzellikle ifade edilemezdi.