Muhâkemât Dersleri — Sayfa 354

Üslûptan muradım, kelâmın kalıbıdır ve suretidir. Başkalar başka diyorlar. Ve belâgatça faydası, kıssatın tefârıkını ve perişan olan parçalarını iltiham ve bitiştirmektir. Tâ kaide-i "Bir şey sabit olursa levâzımıyla sabittir." sırrıyla bir cüzü tahrik etmekle kıssatın küllünü ihtizaza getirmektir. Güya mütekellim, üslûbun bir köşesini muhataba gösterse, muhatap kendi kendine velev bir derece karanlık olsa da tamamını görebilir.

Bak, nerede olursa olsun, "mübâreze" lafzı, pencere gibi meydan-ı harbi içinde harp olarak sana gösterir. Evet, çok böyle kelimeler vardır. Hayalin sinematografisi denilse câizdir.

Üslûbun faydası

Bediüzzaman üslûptan muradının "Kelâmın kalıbı ve sureti" olduğunu söyler. Üslûbu başka şekilde tarif edenler de olmuştur. Gerek İslam Dünyasında gerekse başka kültürlerde üslûbun ne olduğuna dair hayli farklı yaklaşımlar bulunmaktadır.

Bediüzzaman'a göre üslûbun belâğatça faydası, "Kıssaların bölümlerini ve perişan olan parçalarını yapıştırmak ve bitiştirmektir. Böylece£"Bir şey sabit olursa levâzımıyla sabittir">kaidesi sırrıyla bir cüz'ü harekete geçirmekle kıssanın tamamını ihtizaza getirmektir. Güya konuşmacı, üslûbun bir köşesini muhataba gösterse, muhatap kendi kendine -velev bir derece karanlık olsa da- tamamını görebilecektir.

Bediüzzaman buna"mübareze"lafzını örnek verir. Bu lafız pencere gibi harp meydanını, içinde harp olarak muhataba gösterir. Eskiden savaş öncesinde meydanda önce yiğitler teke tek dövüşür, ardından savaş yapılırmış. Dolayısıyla, "İki yiğit mübareze için meydana çıktı" denildiğinde, insanın hayalinde hemen iki ordu ve bunların önünde dövüşen iki yiğit manzarası canlanmaktadır.

Hayal sineması

Mübareze lafzının hayali harekete geçirmesi bizi"Hayal sineması"kavramına götürür. Gerçi her kelime arka plan olarak bu kadar bir zenginliğe sahip olamaz. Ama "Bedir, Uhud, Mekke, Medine, Kudüs…" gibi dinî arka plana sahip olan kelimeler, "Malazgirt, Engizisyon, İstiklal Mahkemeleri, Gezi Parkı, Rabia Meydanı…" gibi tarihî arka plana sahip olan kelimeler, "Bahçe, lunapark, orman, internet, cami…" gibi hayli müştemilata sahip olan kelimeler böyle bir kavramı fazlasıyla hak etmektedir.

Bir şeyin levazımıyla sabit olması

Hayal sinemasının devreye girmesinde "£Bir şey sabit olursa levâzımıyla sabittir">düsturunun bildirdiği hakikat söz konusudur. "Ev" dediğimizde odalarıyla, salonuyla, banyosuyla, mutfağıyla ve içindeki eşyalarla düşünülürse, sözgelimi Mehmet