Muhâkemât Dersleri — Sayfa 366

Yani, "Gece gibi gençlikte gözün nevm-i gaflette dalmış, ancak subh-misal olan sakalın beyazıyla uyanabildi."

Gençliğin gaflet uykusu

Yani, geceye benzeyen gençlik zamanında gözün gaflet uykusuna dalmıştı. Ancak sabaha benzeyen sakalın beyazıyla uyanabildi.

İnsanın sakalı gençlik döneminde gece gibi siyahtır. Gece, uyumanın vaktidir. Pek çok insan gençlik zamanında derin bir gaflet uykusu hali yaşar. Yaşlılık zamanında sakal ağarır. Bu ise, gündüze benzer. İnsan gündüz vakti uyanıktır ve çalışır.

Hem de,

Yani, "Ciriti istemek yolunda, sabah, atımın yüzüne yed-i beyzâsıyla bir tokat vurdu. Atım dahi kısasını almak için tayyar olan subha erişti, yere vurdu, içinde dört ayağıyla gezindi. Demek atım çal'dır."

Atın ışıkla yarışı

Şiir, Mısırlı şair İbn-i Nübate'ye aittir. (1287-1366)

Beyitte güneşin doğması yed-i beyzâya benzetilmektedir.Yed-i beyzâ,Hz. Musa'nın mu'cizelerinden biridir. Elini koynuna sokup çıkardığında eli etrafa ışık saçmaktaydı. Işıkların atın yüzüne gelmesi ise tokat vurmaya teşbih edilmiştir. Şeriatta "Kısasa kısas" esası vardır. Tokat atana tokat vurulur. Sabahın ilk ışıklarıyla atın uyanması ve harekete geçmesi, -tabir yerindeyse- ışığı çiğnemesi bir nevi kısas gibidir. Sabahın bu ışıkları "tayyardır" kuş gibi uçup gitmektedir. At ise çevik hareketlerle ışığı takip etmektedir. Onun bu hareketliliği, gayet çevik bir at olduğunu göstermektedir. Görüldüğü gibi beyitte kelimelerle son derece hareketli bir tablo çizilmektedir.

"Çal at", "Durduğu yerde de hareket eden at" anlamına gelir. Çalışkan, çalgı, çalkantı gibi kelimelerde de bu hareketliliği görmek mümkündür. Bu kelime Farsça olup doru alaca, yani alnı ve bacakları beyaz geri kalan kısmı kırmızı olan at için kullanılır. Alnındaki aklık sabahın tokadından, bacaklarındaki aklık da sabahın içinde koşuşturmasından kaynaklanmaktadır.

Hem de,