Muhâkemât Dersleri — Sayfa 385

İşte bütün bu incelikler nazara alındığında o kelam gayet kaliteli malzemelerle kıvamında pişmiş bir yemek misali tadına doyulmaz bir kaliteyi yakalar. Yoksa çorbada tuz misali belli bir oranda olması gereken bir ayrıntı öne çıkarılırsa o kelâmın kıvamı bozulur, kalitesi ciddi zarar görür.

Demek, kuyûdât-ı kelâmın istidatlarını nazara almak gerektir. Evet, her şeyi istidadı nisbetinde terfi etmek lâzımdır. Zira görünüyor ki, göz, burun gibi bir âzâ ne kadar güzel olursa, hatta altından olursa, haddinden büyük olduğu hâlde sureti çirkin eder.

Pinokyo'nun burunu

Demek kelâmın kayıtlarının kabiliyetlerini nazara almak gerektir. Evet, her şeyi kabiliyeti oranında terfi' ettirmek gerekir. Zira görünüyor ki göz ve burun gibi bir âza ne kadar güzel olsa, hattâ altından olsa, haddinden büyük olduğunda sureti çirkin eder.

Allah'ın sanatı -tabir caizse- Onun mücessem kelimeleri ve kelamıdır. İlahi sanatta her şey ölçülüdür ve olması gereken şekildedir. Mesela insanda her aza nice görevler görür. Bunların varlığı bir güzellik olduğu gibi, bulundukları yerler de ayrı bir güzelliktir. Gözün bir çift olması, korumalı bir alana yerleştirilmesi, üzerinde kaş bulunması, görme özellikleri, hafıza bağlantılı olması… gibi özellikler ayrı ayrı güzelliklerdir.

Öte yandan aslan ve ceylana baktığımızda her ikisi de o mahiyetlere gayet uyumlu olarak yaratılmışlardır. Aslan heybetlidir, yelelidir, pençelidir, kükreyen bir sese sahiptir. Ceylan ise naziktir, cana yakındır. Simasıyla da sesiyle de tam bir ceylandır. İşte aslan dediğin öyle olur, ceylan dediğin de tam böyle olur!

İnsan, bu mükemmelliği kelamına yansıtabildiği ölçüde muvaffak sayılacaktır.

Tenbih:

Nasıl bazen en küçük bir nefer bir hizmete, mesela düşman ordusuna keşf-i râze gider, müşir gidemez. Veyahut bir küçük talebe yaptığı işi büyük bir âlim yapamaz.

Çünkü büyük adam her şeyde büyük olmak lâzım gelmez. Herkes kendi sanatında büyüktür.

Kezâlik, o maâni-i mütezâhime içinde bazen bir küçük mânâ riyâset eder; o kıymettar oluyor. Zira onun vazifesi şimdi gelecek bir esbap ile ehemmiyetlidir. Buna işaret eden ve kıymetine menar olan sarih hüküm