Muhâkemât Dersleri — Sayfa 386

ve lâzım-ı karîbinin adem-i salâhiyetidir ki, onun hatırası için irsâl-i lafız ve sevk-i hitap edilsin ve kelâm dahi postacılık etsin.

Kelâmda küçük dokunuşlar

Büyük adam her şeyde büyük olmak lâzım gelmez. Herkes kendi sanatında büyüktür. Bu bağlamda sıradan bir asker düşman ordusunu keşfe gönderilir, küçük bir talebe büyük bir âlimin yapamayacağı bir işi yapar. Bunun gibi, kelâmda da bazan sıra dışı küçük dokunuşlar çok büyük faydalar sağlar. Mesela çok güzel manaları ifade ederken yerinde anlatılacak bir kıssa veya konuya gayet uygun bir misal veya muhtevaya uygun şiveli bir anlatım muhatapları hayli rahatlatır. Faraza felsefede"Teodise Problemini"yani "Âlemdeki ilahi adaleti" açıklama sadedinde şu âlemde görülen zahiri şerlerin hikmetini anlatırken Nasreddin Hocanın şu olayına yer verilebilir:

Hoca, ceviz ağacının altında uzanmış dinleniyormuş. Karşısındaki bostanda bal kabakları varmış. Bir onlara bakmış, bir de koca ceviz ağacındaki küçük cevizlere. "Allahım, hikmetinden sual olunmaz ama şu incecik kabak sapında kocaman kabağı, koca ceviz ağacında ise küçücük cevizi yaratmışsın!" diye içinden geçirmiş. O sırada bir ceviz tanesi kafasına düşmüş. Hocanın gözünde ve beyninde şimşekler çakmış, ardından şöyle demiş: "Aman Allahım, tevbeler olsun! Senin işine bir daha karışmam. Ya düşündüğüm gibi olsaydı da kafama ceviz yerine kabak düşseydi, halim ne olurdu!"

Birbiriyle bir şekilde alakası olan manalar anlatılırken bazan küçük bir mana riyâset eder, öne çıkar. Onun nazara verilmesinin ehemmiyetli gerekçesi vardır. Buna işaret eden ve kıymetini gösteren, sarih hüküm ve onun yakın lâzımının ifade edilmeye müsait olmayışıdır. Bu sebeple o küçük mana öne çıkar, hizmetini ifa eder. Aşağıda bunun sebepleri nazara verilecektir.

Büyük adam her şeyde büyük müdür?

Kelamda bazan küçük gibi görülen noktaları dile getirmeye ihtiyaç olur. Basit gibi görülen küçük bir misal bazan uzun uzun anlatmaktan çok daha etkili olabilir. Bediüzzaman bunu nazara verirken şu veciz düsturu söyler:£"Büyük adam her şeyde büyük olmak lâzım gelmez. Herkes kendi sanatında büyüktür.">

Bu düsturu hayatın pek çok alanında kullanmak mümkündür. Mesela çok büyük olduğunu düşündüğümüz bir şahısla bir süre birlikte olduğumuzda kendisinin pek çok zaaflarına muttali olabiliriz. Hâlbuki her büyük zatın hemen her konuda büyük olması gerekmez. Herkesin büyüklüğü kendi sanatındadır.

Zira ya bedîhî ve mâlûmdur, görünüyor