Muhâkemât Dersleri — Sayfa 387

veyahut hafif ve zayıftır, asıl garazda ehemmiyeti yoktur.

Veyahut onu hüsn-ü telâkki ve kabul edecek ve ona kulak verecek muhatap yoktur.

Veyahut mütekellimin haline muvafakat ve tekellüme dâi olan arzuya hizmet edemez.

Veyahut muhatabın şe'n ve haysiyetine imtizaç, istimzaç edemez.

Veyahut kelâmın makamında ve müstetbeatın tevabiinde ecnebî görünüyor.

Veyahut garazın muhafazasına ve levazımın tedarikine müstaid değildir.

Demek, her bir makamda bu esbablardan yalnız birinin sözü dinlenir. Fakat umumen ittihat etseler, kelâmı en yüksek tabakaya çıkartıyorlar.

Kelamın unsurlarında dikkat edilmesi gerekenler

Bir konu takdim edilirken asıl vurgu ana tema olmakla beraber zaman zaman yan konulara da yer verilir. Ancak ana mevzudan çıkışlarda çok dikkatli olmak gerekir. Yerinde olmayan çıkışlar fayda değil zarar verir. Bediüzzaman bunlardan bir kısmına şöyle dikkat çeker:

- Bedihi ve malum olanları söylemek:Katıldığım bazı akademik toplantılarda çoğu zaman şöyle bir durumu vicdanen hissediyor ve "Yeni bir şey söylenmedi" diyorum. Malumu ilam kabilinden olan bir kelâm, muhataplarına cazip gelmez, onlarda bir heyecan uyandırmaz.

- Asıl maksada hizmet etmeyen anlatımlar:Sözgelimi iktisadın önemini anlatırken muhatap kitle geniş halk tabakası ise, konunun tartışmalı yönlerine girmek kelâmın gücünü zayıflatır. Dinleyenler haklı olarak "Bunlardan bize ne?" derler.

- Muhatabın olmayışı:Siz en kıymetli hakikatleri anlatıyor olabilirsiniz. Ancak muhataplarınız sözlerinizin inceliklerine muhatap olamıyorlarsa, o kıymettar hakikatlere yazık olacaktır. Mevlâna bu meyanda şöyle der:£"Sırlara mahrem olacak kimse bulamadığım için, bahsi nifaksız söyleyemiyorum.">

- Mütekellimin kendi haline uymayan bir konuya girmesi:Muhatap, kelâmı söyleyene o kelamın yakışmasını bekler. Mesela heyecandan mahrum birine heyecan dolu bir metni okutmak o güzelim metne yazık etmek demektir.