Muhâkemât Dersleri — Sayfa 410

Hem de tasavvurâtını öyle hariciyata muhâkî ve müşâkil etmek lâzımdır. Farazâ tasavvuratı dimağdan kaçıp hariçte tecessüm etseler, hariç onları istilhak; ve neseplerini inkâr etmesin.. ve desin: "Onlar benim." Veyahut كَاَنَّهُ veyahut "Benim veledimdir."

Hem de garazın mesîlinde ve kastın mecrasında teferruk etmemek için sedad etmek, çeleçepe temayül etmemektir. Tâ canipler garazın kuvvetini teşerrüb etmekle ehemmiyetsiz etmesin. Belki köşeler, tazammun ettikleri taravet ve letafetiyle zenav gibi garaza imdat ve kuvvet vermek gerektir.

Hem de kastın müstekarrı temeyyüz ve ağrazın mültekası taayyün etmek selâsetin selâmetine lâzımdır.

Şöyle ki:

1- Kelâmda hissiyat tamam olmadan ikinci bir konuya geçmek ve başkasıyla mezcetmek selasetini ortadan kaldırır.

Metinde geçen "Tafra" kelimesi "Sıçrama, hoplama" gibi anlamlara gelir. Henüz bir konunun hakkı verilmeden başka konuya sıçramak ciddi bir anlatım problemidir.

2- Düzensiz iç içe girmekten sakınmak ve zincirleme manalarda kademeli geçiş lâzımdır.

Konu içinde konu ve hatta konular olabilir. Ama bunu belli bir nizam ve sistem dâhilinde yapmak gerekir. Öte yandan birbirini takip eden meselelerde merdivenin basamakları gibi kademeli bir şekilde ilerlemek lazımdır. Merdiven basamak basamak çıkılır, hedefe de kademe kademe ilerlenir.

3- Tabiat kanunlarının mütekellimin sanatında yansıyabilmesi için hayali sanatıyla tabiata talebelik etmesi gerektir. Mesela bahar mevsimi bereketli Nisan yağmurlarıyla gelir. Bunu nazara verip sözün devamında "İşte Ramazan ayı bizlerin manevi hayatında bir Nisan ayıdır" denildiğinde mana gayet kuvvetli olarak ifade edilmiş olur.

Buradaki "Tabiat"tan murat insan fıtratı da olabilir. Yapılacak değerlendirmeler fıtrat kanunlarına uygun olduğu ölçüde muhataba etki edecektir.

4- Tasavvurlarını dış dünyaya paralel kılmak ve şeklen benzetmek lâzımdır. Faraza tasavvurları dimağdan kaçıp dışarıda tecessüm etseler, dışarısı onları kendine katsın ve neseplerini inkâr etmesin ve desin: "Onlar benim veyahut sanki ben gibi veyahut benim çocuğumdur..."

Mesela bazıları£"Elinde sihirli değnekle harika icraatlar yapacak bir mehdi">beklemektedir. Hâlbuki harici âlem buna müsait değildir. Hazreti Peygamber bile se