Muhâkemât Dersleri — Sayfa 448

Tasfiye, maddi ve manevi kirlerden arınmaktır.İşrâk ise, "Aydınlanma, güneşin doğuşu, tan ağarması" anlamındadır.İşrâkıyyûn adı verilen felsefi ekol, tasfiye ve işrâka dayanır. Bu felsefi ekolün mensupları, gerçeğe ulaşmayı akıl işi değil; keşif, ilham, hads (sezgi) şeklindeki ruhî ve kalbî kuvvetlerde görürler.

2-İmkân ve hudûsa bina edilen kelamcıların yoludur.

Bu iki asıl, gerçekte Kur'ân'dan çıkmışlardır. Lâkin beşer fikri başka surete çevirdiği için yol uzamış ve zorlaşmıştır.

Aynı zamanda iyi bir kelamcı olan Gazzâlî, kelam ilmini şöyle değerlendirir:

"Kur'ânın delilleri gıda gibidir, herkes ondan faydalanabilir. Kelamcıların delilleri ise ilaç gibidir. Bazı insanlar onlardan yarar görürken, çoğunluk zarar görür. Keza, Kur'ân'ın delilleri hem süt emen çocuğun, hem de kuvvetli bir adamın istifade ettiği su gibidir. Kelamcıların delilleri ise, yemeklere benzer. Kimi onlarla kuvvetlenirken diğerleri de hasta olurlar."

3- Hükemânın(felsefecilerin) mesleğidir.

Bunların üçü de evhamın taarruzundan korunmuş değillerdir.

4-Kur'ân'ın belâğatının yüksek rütbesini ilân eden ve istikamet cihetiyle en kısası ve açıklık cihetiyle beşerin umumuna en şümullüsü olan Kur'ânî miraçtır.

Bediüzzamanın bu dört yolla ilgili olarak sırasıyla "Minhac, tarik, meslek ve mirac" kelimelerini kullanması dikkat çekmektedir. Bunlardan minhac, yol anlamı olmakla birlikte "metot" manasını da ifade eder.Tarik, "yol" demektir.Meslek"belli esaslar çerçevesinde gidilen yol" manasında kullanılır.Mirac ise "Yukarıya doğru yükselmek" manasını taşır. Diğer üç yolla da Allaha ulaşılır, ama Kur'ânî metotla gidildiğinde muhteşem bir uruç gerçekleşir. Bu dört yolu İzmir'den İstanbul'a arabayla, trenle, vapurla ve uçakla gitmek gibi görebiliriz. Kur'ânî yol insanın ayaklarını yerden kesmekte, uçurarak en hızlı bir şekilde hedefe vardırmaktadır.

İnsanın miracı

Miraç, "Yükselmek" anlamındaki "uruç" kelimesinden gelir. Zirve şahsiyet Hazreti Peygamber bir beşer olarak miraca mazhar olmuş, arzdan arşa uruç etmiştir. Miraç, bir seyr ü sülûkla Allaha yükselmenin ve kemâlat mertebelerinde yol almanın bir unvanıdır. Bu manada Allaha müteveccihen giden her insanın bir nevi miracı olur. Ama bu yolda herkesin aynı gayrette ve aynı seviyede olmadığı aşikârdır.

Şu âlemde miracı hatırlatan durumlar vardır. Mesela yumurtadan çıkan bir kuş yavrusu gün gelir göklerde uçmaya başlar. Ama kanatları bir şekilde fonksiyon icra edemez hale gelmişse yere mahkûm olur.