Muhâkemât Dersleri — Sayfa 450

Bu delilin özü:Kâinatın en mükemmel nizamında maslahat ve hikmetlere riayet edilmesidir. Bu ise Sâni'in kast ve hikmetini isbat eder ve tesadüf vehmini ortadan kaldırır. Mesela insanın iki eli olması, elinde beş parmak bulunması, beş parmak içinde başparmağın muhteşem bir kullanım kolaylığı kazandırması, parmakların eklemli olması… gibi özelliklerinin tamamı birer hikmet ve maslahattır. Vücudumuzdaki karaciğerin dört yüzden fazla görev yapması bu delilin en güzel göstergelerinden biridir.

İnayet kelimesi "itina" ile aynı kökten gelir. Allah her bir varlığı özenle ve itina ile yaratmıştır. Özellikle eşyanın insana musahhar kılınması, tam onun ihtiyaçlarına göre yaratılması bunu açıkça gösterir. Mesela şu âyetlere bakalım:

"Allah, gökleri ve yeri yaratan, gökten yağmur indiren ve onunla size rızık olarak türlü meyveler çıkaran, emri gereğince denizde yüzmek üzere gemileri emrinize veren, nehirleri de hizmetinize sunandır.

O, bir düzen içinde hareket eden güneşi ve ayı sizin hizmetinize sunan, geceyi ve gündüzü sizin emrinize verendir.

O, istediğiniz şeylerin hepsinden size verdi. Eğer Allah'ın nimetlerini saymaya kalkışsanız sayamazsınız. Şüphesiz insan çok zalimdir, çok nankördür."

Mukaddime:

Eğer çendan her adam âlemdeki riayet-i mesâlih ve intizamda istikrâ-yı tâm edemez ve ihata edemez. Fakat nev-i beşerdeki telâhuk-u efkâr sayesinde, kâinatın her bir nev'ine mahsus kavâid-i külliye-i muntazamadan ibaret olan bir fen teşekkül etmiş ve etmektedir.

Bununla beraber, bir emirde intizam olmazsa, hüküm külliyetiyle cereyan edemediği için; kaidenin külliyeti, nev'in hüsn-ü intizamına delildir. Demek, cemî fünûn-u ekvan, kaidelerin külliyetlerine binaen, istikrâ-yı tâm ile nizam-ı ekmeli intaç eden birer bürhandırlar.

Evet, fünûn-u kâinat bitamamihâ mevcudatın silsilelerindeki halkalardan asılmış olan mesâlih ve semeratı ve inkılâbât-ı ahvâlin telâfifinde saklanmış olan hikem ve fevaidi göstermek ile Sâni'in kast ve hikmetine parmakla şehadet ve işaret ettikleri gibi, şeyâtîn-i evhama karşı birer necm-i sâkıptır.