Muhâkemât Dersleri — Sayfa 451

Bilimler gözüyle hikmet ve maslahat

Gerçi her insan âlemdeki maslahatlara riayette ve intizamda tüme varımı göremez ve kuşatamaz. Fakat beşer nev'indeki ortak akıl sayesinde kâinatın her bir çeşidine mahsus muntazam külli kaidelerden ibaret olan bir fen teşekkül etmiş ve etmekte olduğundan, kişi bunlar vasıtasıyla maslahatlara riayet edilmesini ve her şeydeki intizamı görebilir.

İntizam olmazsa hüküm külliyetiyle cereyan edemediği için, kaidenin külliyeti nev'in intizamının güzelliğine delildir. Mesela dünyanın kendi etrafında yirmi dört saatte, güneş etrafında ise üç yüz atmış beş günde dönmesi gece-gündüzü ve mevsimleri meydana getirir. Bunun her gün ve her yıl böyle olması ise tam bir intizamdır. Yoksa yarın güneşin doğmasından ve kıştan sonra baharın gelmesinden emin olamazdık. Demek kâinatın bütün fenleri kaidelerin külliyetlerine binaen, tüme varımla en mükemmel nizamı sonuç veren birer delildirler.

Kâinat fenlerinin tamamı, varlıkların zincirlerindeki halkalardan asılmış olan maslahatları ve meyveleri, halden hale dönüşmelerin kıvrımlarında saklanmış olan hikmetleri ve faydaları göstermek ile Sâni'in kasd ve hikmetine parmak ile şehadet ve işaret ettikleri gibi, evham şeytanlarına karşı birer necm-i sâkıbdır.

Necm-i sâkıb, ışık veren yıldız demektir. Kur'ânda bazı âyetlerden anlaşıldığına göre, cinler ve şeytanlar semavî birtakım haberler alabilmek için semadaki bazı dinleme yerlerine çıkıp kulak hırsızlığı yaparlar. Fakat "Şihâb" denilen "ilâhî roketlerle" veya diğer bir ifade ile "semâvî mermilerle" tardedilirler.

İşaret:

Cehl-i mürekkebi intaç eden, nazar-ı sathîyi tevlid eden ülfetten tecrid-i nazar etsen ve akla karşı sedd-i turuk eden evhamın âşiyânı olan mümâresât-ı ilzamiyattan nefsini tahliye etsen, hurdebinî bir hayvanın sureti altında olan makine-i dakika-yı bedia-yı ilâhiyenin

-şuursuz,

-mecrâ ve mahrekleri tahdit olunmayan

-ve imkânâtında evleviyet olmayan esbab-ı basita-yı camide-i tabiiyeden husul-pezir ve o destgâhın masnûu olduğunu, kendi nefsini kandırıp mutmain ve ikna edemezsin. Meğer her bir zerrede Eflâtun kadar bir şuur ve Calinos kadar bir hikmeti isbat ettikten sonra, zerrât-ı saire ile vasıtasız muhabereyi itikat ve esbab-ı tabiiyenin üssü'l-esası hükmünde olan