Muhâkemât Dersleri — Sayfa 452

cüz-ü lâyetecezzâdaki kuvve-i cazibe ve kuvve-i dâfianın içtimalarının hortumu üzerindeki muhâliyetin damgasını kaldırabilsen...

Tabii sebeplerin üç özelliği

Bediüzzaman üstte tabii sebeplerin üç özelliğine dikkat çeker:

1- Bunlar şuursuzdurlar.

2- Mecraları ve hareket alanları sınırlandırılmamıştır.

3- Bunların böyle olmalarında bir evleviyet yoktur.

Mesela hava, su, toprak ve güneş her canlı için "olmazsa olmaz" birer sebep durumundadır. Bunların şuurlu bir şekilde canlı organizmalarda faaliyet gösterdikleri iddia edilemez. Öte yandan bunlar, hemen her yere gidebilmekle beraber, canlı organizmalarda belli ölçülerde bulunmaktadır. Ayrıca bunların yaratılmasının Allaha verilmemesi durumunda bu unsurların neden şimdiki özelliklere sahip olduğu izah edilememektedir. Faraza "Güneş neden şimdiki mesafede, neden şimdiki özelliklere sahip? Toprak nasıl oldu da tamamen hayata göre özellikler taşıyor? Su donduğunda niçin alttan değil de üstten donmaya başlıyor? Hava nasıl oluyor da bütün canlı bünyelerde çalışıyor, bu arada dünyadaki bütün yayınları dünyanın her tarafına taşıyor?" gibi sorular ancak tevhid nazarıyla bakılırsa aklı ve kalbi tatmin eden cevaplar bulabilmektedir. Yani yüce Allah bu unsurları bu özelliklerde yaratmış ve bunları hikmetli bir şekilde kullanmaktadır.

Eşyanın imkânatında evleviyet olmaması

Önümüzdeki mürekkebin her türlü yazıyı yazmamıza, elimizdeki hamurun vereceğimiz her şekli kabule müsait olması gibi, sebeplerin eşya üzerinde öncelikli bir konumu yoktur, bütün imkân ve ihtimaller eşit durumdadır. Aynı toprakta kök salan, aynı su ile sulanan bitkilerin birbirinden farklı özellikler kazanması, buna bir misal olabilir. Onlara farklı özellikleri kazandıran İlahi programdır. Kur'ân buna şöyle dikkat çeker:

"Yeryüzünde birbirine komşu kara parçaları, üzüm bağları, ekinler, bir kökten çıkan çok gövdeli ve tek gövdeli hurma ağaçları vardır. Bu mahsullerin hepsi aynı su ile sulanır. O ürünleri lezzette bir kısmını bir kısmına üstün kılarız."

Aynı toprakta biri acı diğeri tatlı iki biber aynı su ile sulanmakla beraber tatları çok çok farklıdır. Keza aynı bahçede yüzlerce meyve türü yetiştirdiğimizde her birinin tadının diğerlerinden farklı olduğu hemen herkesin gözüyle gördüğü, diliyle tattığı ve aklen de tasdik ettiği durumlardandır.