Muhâkemât Dersleri — Sayfa 454

Cehl-i mürekkeb,yanlış bilgisini ilim sanmaktır. Cehalet, ilmin zıddı olup, bilmeme hâlini ifade eder. İki şekilde görülür: Cehl-i basit ve cehl-i mürekkep. Cehl-i basit, bilmemektir. Cehl-i mürekkep ise, bilmediğini de bilmemektir.

Sathî bakış ise, derinlikten uzak yüzeysel bakışı ifade eder. Böyle bir bakışla bakan biri mesela "Meyveyi ağaç, yağmuru bulut gönderiyor" der. Hâlbuki dikkat etse "Allah ağaçla meyve, bulutla yağmur gönderiyor" diyecektir.

İlzamî mümâresât

İlzami mümareseler, ilzam etmeye yönelik yatkınlıkları ifade eder. Eşyadaki hikmet ve maslahatlar güneş gibi aşikârdır. Ama insanın nefsi -faraza- "Allah baykuşu niye yarattı ki? Kış böyle soğuk olmasa daha iyi olmaz mıydı? Her şey hikmetliyse dünyanın dörtte üçünün sular olması israf değil mi…?" gibi pek çok şeyler söyleyebilir. Ama bunları söylemekte zerre kadar hakkı yoktur. Çünkü her şeyin nice hikmetlere medar olduğunu ilgili ilim dalları ortaya koymaktadır. Şayet henüz hikmetini bilmediğimiz şeyler varsa, bu durum bizim ilmimizin henüz oralara ulaşmamasındandır.

Eğer nefsin bu muhâlâta ihtimal verse, seni insaniyet defterinden sildirecektir. Fakat caizdir ki her bir şeyin esası zannettikleri olan cezb ve def ve hareket, âdâtullahın kanunlarına birer isim olsun. Fakat kanun

- kaidelikten tabiîliğe

- ve zihnîlikten haricîliğe

- ve itibardan hakikate ve

- âletiyetten müessiriyete gelmemek şartıyla kabul ederiz.

Âlemdeki kanunlar

Hakikatte her bir şeyin esası zannettikleri çekme, itme ve hareket, Allah'ın âdetlerinin kanunlarına birer isimdir. Fakat kanunların

- kaidelikten tabiîliğe

- ve zihnîlikten haricîliğe

- ve itibardan hakikate

- ve âlet vazifesi görmekten müessiriyete gelmemesi gerekir.

Allah âlemde itme, çekme gibi belli kanunlarla icraatta bulunur. O, bu kanunların hem koyucusu, hem de uygulayıcısıdır. Bunların zihinde varlığı olmakla beraber gerçekte hakiki bir vücutları yoktur. Bunların varlığı paraleller ve meridyenler gibi itibari ve nisbidir. Faraza "Gezegenler arası çekim kuvveti" vardır. Ama hayalen bütün gezegenleri bir araya toplasak böyle bir kuvvet olmayacaktır. Suyun kaldırma kuvveti vardır, ama bu sudan müstakil bir varlık değildir.