Muhâkemât Dersleri — Sayfa 456

Üstte geçen âyetten murat, her bir ferdin nazarını âleme çevirmesi ve kusur olup olmadığını araştırması olabileceği gibi, topyekûn insanlığın gözleri hükmünde olan fenlerle âleme bakıp araştırmaları da olabilir. Gerek fert olarak gerekse fenlerle âleme bakıldığında hiçbir kusur olmadığı görülecektir. Ama kişi manen kör veya dar görüşlülük illetiyle müptela ise, bazı kusurlar olduğunu söyleyebilir. Bu, renk körü olan birinin renkleri inkârına benzer, herhangi bir kıymet ifade etmez.

Kasr-ı nazar

Kasr-ı nazar, "dar görüşlülük, kısa düşünmek, bir meseleyi çok yönlü değerlendirememek" gibi manalarda kullanılır.

Âfak ve enfüs

Bunlar birbirine mukabil olarak kullanılan iki kelimedir.Âfak, insanın dışındaki âlemi,enfüs ise insanın kendisini ifade eder. Bu iki kavram,"Âyetlerimizi onlara âfakta ve enfüste(kendi nefislerinde)göstereceğiz..."âyetinden alınmıştır.

İkinci Delil-i Kur'ânî: Delil-i ihtirâdır.

Bunun hülâsası: Mahlûkatın her nev'ine, her ferdine ve o nev'e ve o ferde mürettep olan âsâr-ı mahsusasını müntiç ve istidad-ı kemâline münasip bir vücudun verilmesidir. Zira hiçbir nev-i müteselsil, ezelî değildir. "İmkân" bırakmaz. Hem de bizzarure bazının "hudûs"u, nazarın müşahedesiyle ve sairleri dahi aklın hikmet nazarıyla görülür.

Yoktan yaratma

İkinci Kur'ânî delil,ihtira, yani yoktan yaratma delilidir. Bunun özü:

Mahlûkatın her türüne, her ferdine, o tür ve o ferde terettüp eden özel eserlerini netice veren ve onu mükemmel kılacak uygun bir vücudun verilmesidir. Zira hiçbir zincirleme tür, ezelî değildir, imkân bırakmaz. Hem de zorunlu olarak bazının hudûsu gözün görmesiyle ve diğerleri dahi aklın hikmetli bakışıyla görülür.

Mesela, insan bir nev'dir. İnsan nev'inin sadece günümüzde sekiz milyardan fazla ferdi bulunmaktadır. Allah bu türün ilk ferdi olan Hz. Âdem'i yarattığı gibi, o günden bugüne kadar sayısını bilmediğimiz insan fertlerini de yaratmıştır.