Muhâkemât Dersleri — Sayfa 462

-ve bütün hikemin şehâdâtına rağmen esbab-ı camideden itikat ettikleri tesir-i hakikî..

-ve nefislerine muğâlata edip vehmin –istimrara istinaden– iğvâsıyla tecessüm ve tahayyül olunan tabiat-ı mevhumeyi merci yapmakla tesellî ettikleri.. elbette fıtratları reddeder.

Fakat yalnız hakka teveccüh ve hakikate kastettikleri için, şu evham-ı bâtıla davetsiz olarak yolun cânibinden taarruz ettikleri için, elbette hedef-i garazına nazarını dikmiş olan adam, o evhama tebeî ve sathî bir nazarla bakıyor. Onun için, müzahref olan içine nüfuz edemez. Fakat ne vakit rağbet ve kast ve satın almak nazarıyla baksa, almaya değil, belki iltifat etmeye ve bakmaya tenezzül etmez!

Dalalet sebepleri

Bediüzzaman üstteki ifadelerinde bazı dalalet türlerine dikkat çekmektedir. Bunları şöyle tasnif edebiliriz:

1- Bütün nizam-ı âlemden gaflet eseri olarak tevehhüm ettikleri maddenin ezeliyeti ve hareketi

2- ve şu bütün akılları hayrette bırakan harika nakışta ve sanatta hayal ettikleri kör tesadüf

3-ve bütün hikmetlerin şehadetlerine rağmen cansız sebeplerden itikat ettikleri hakikî tesir

4-ve nefislerine aldatma maksatlı yanıltıcı sözler edip vehmin -devamlı oluşa dayanarak- kandırmasıyla mücessem hale gelen ve tahayyül olunan mevhum tabiat.

Bunlar elbette ilahi sanatı göz ardı ettiremez ve ettirmemelidir. Fakat hakka yöneldikleri ve gerçeği bulmayı kastettikleri için şu bâtıl vehimler davetsiz olarak yolun canibinden görüldüklerinden dolayı, elbette maksadına gözünü dikmiş olan adam o vehimlere tebeî ve sathî bir nazar ile bakar. Onun için, görünüşte parlak olan fikirlerin içine nüfuz edemez... Fakat ne vakit rağbet ve kast ve satın almak nazarıyla baksa; almaya değil, belki iltifat etmeye ve bakmaya tenezzül etmez!

Muğalata

Muğalata,"yanılmak, hata etmek" anlamındaki galat kökünden gelir. Demagoji yaparak muhatabı yanıltmak anlamında kullanılır. Mesela şu diyaloğa bakalım:

- Sen bir milyon kaybettin mi?"

- Kaybetmedim.