Muhâkemât Dersleri — Sayfa 468

Telvih:

Harekât-ı zerrattan husulü dâvâ olunan kuvvet ve suretler, araziyetleri cihetiyle envâdaki mübayenet-i cevheriyeyi teşkil edemez. Âraz, cevher olamaz. Demek, bütün envâın fasılları ve umum ârazın havâss-ı mümeyyizeleri, adem-i sırftan muhterâdırlar. Tenasül, teselsülde şerâit-i âdiye-i itibariyedendir. İşte delil-i ihtirâînin icmali...

Eğer açık olarak mufassalan istersen, Kur'ân'ın firdevsine gir. Zira hiçbir ratb ve yâbis yoktur ki, o tenezzühgâhta ya çiçek veya gonca halinde bulunmasın. Eğer ecel müsait ve meşiet taalluk ve tevfik refik olursa, elfâz-ı Kur'âniye'nin esdafında şu bürhanı tezyin eden cevherleri, gelecek kütüpte tafsil edilecektir.

Araz, cevher olamaz

Zerrelerin hareketlerinden meydana geldiği iddia edilen kuvvet ve şekiller, arızi olmaları cihetiyle türlerdeki öze ait farklılığı teşkil edemez. Araz cevher olamaz. Demek bütün türlerin fasılları ve umum arazların ayırt edici özellikleri, sırf yoktan yaratılmışlardır. Tenasül, teselsülde âdet halindeki itibari şartlardandır.

Bediüzzamanın nazara verdiği bu durumlar yaratma delilinin özetidir. O, yaratma delilinin ayrıntılarını Kur'ân'ın firdevsine havale eder. Çünkü yaş ve kuru ne varsa o tenezzühgâhta ya çiçek veya gonca halinde bulunmaktadır. Nitekim Cenab-ı Hak şöyle bildirir:

"…Yaş-kuru ne varsa hepsi Kitab-ı mübindedir."

Kitab-ı mübin, Allah'ın ilmini ifade eder. Bundan murat levh-i mahfuz da olabilir. Yani her şey Allah'ın ilminde olduğu gibi, bu ilmin tecelli yeri olan levh-i mahfuzda da vardır. Bundan muradın Kur'ân olduğu da söylenmiştir. Ayrıntılarıyla değilse bile ana hatlarıyla hemen her mesele Kur'ânda bulunur.

Cevher ve araz

Cevher ve araz birbirine mukabil kavramlardır. Cevherin tarifinde hayli ayrıntılar olmakla beraber kısaca "Kendi başına müstakil var olan"  diyebiliriz. Araz ise, "Varlığı başkasına bağlı olarak bulunan, sonradan olan, takılan" demektir. Arazın müstakil varlığı yoktur. Mesela, şekerin beyaz rengi şekerin varlığı için zaruri değildir. İnsandaki gülme özelliği bir araz olup, onun hakikatinden değildir. Hiç gülmeyen insan da yine insandır. Madde olmaksızın onun "renk, şekil, yumuşak veya sert olma" gibi arazlarından söz edemeyiz. Elimizdeki hamurun sabit maddesi cevher, değişebilen