Muhâkemât Dersleri — Sayfa 469

şekilleri ise arazdır. Taş cevher, onun rengi, sükûn ve hareketi birer arazdır. Cevher için İslami kaynaklarda ayan tabiri de kullanılmıştır.

Her şeyin bir değişmez özü, bir de sürekli değişime uğrayan dış kısmı, sureti vardır. Bir çekirdeğin değişmeyen özü, ondaki genetik şifredir. Çekirdek parçalansa da, fidan ve ağaç hâlini alsa da bütün bunlar, sonradan meydana gelen, ârızî şeylerdir. Esas program, hiçbir değişikliğe uğramaz.

Her varlığın bir mahiyeti, bir de sureti vardır. Mahiyet, o şey daha yaratılmadan, onun ilâhî ilimde teşekkül etmiş hâlidir. Bu ilimde bir değişme düşünülemez ve asıl cevher, ilâhî ilimdeki bu mahiyettir. Mesela, insanın başına gelen büyüme, hastalanma, ölme gibi haller onun mahiyetinde bir değişiklik yapmazlar. Bütün bunlar arazdırlar, insanlık mahiyeti ise cevherdir.

Daha dar manada, her varlığın temel taşları olan atomlar cevher kabul edilmiş ve atoma cevher-i fert denilmiştir. O atomlardan yapılan varlıklar ise araz kabul edilmişlerdir.

Envâın fasılları

Bu ifade "türlerin birbirinden ayırt edici özellikleri" demektir. Mesela koyun ve keçi bazı cihetlerden birbirine benzese de bazı yönlerden de farklıdırlar. Bu farklılıklara "fasıl" denilir. Mesela koyunun uysal, keçinin inatçı olması birer fasıldır. Çeviklik yönleri, suret farklılıkları gibi durumlar da birer fasıldır. Bütün bu fasıllar mutlak yokluktan yaratılmışlardır.

Adem-i sırf

Adem, "Varlığın zıddı, yokluk, hiçlik" ve "varlığın yaratılmasından önceki hali" gibi anlamlarda kullanılır.Adem-i sırf ise, "tamamen olmayan" demektir. Mesela kaybettiğimiz bir eşya şu anda elimizde yoktur, ama o bilmediğimiz bir yerde aslında vardır. Bu durumda o, adem-i sırfta değildir. Ama evlenmeyen birinin mukadder olan çocukları ve torunları maddi beden yönünden henüz adem-i sırftadır, yani henüz yaratılmamışlardır.

Aşağıdaki hadis ve âyet, yoktan yaratma noktasında gayet ufuk açıcıdır:

"Allah vardı, ondan başka hiçbir şey yoktu."

"İnsan, daha önce hiçbir şey değilken(yokken), onu yarattığımızı düşünmez mi?"