Muhâkemât Dersleri — Sayfa 473

Fakat o şeriattaki ahkâmın istimrarına istinaden, hem de hayali hakikat suretinde gören ve gösteren nüfusun istidatları bir zemin-i şûre müheyya etmesiyle vehim ve hayal tasallut ederek tazyik edip, şu tabiat-ı hevaiye teazzuv ve tecessüm edip mevcud-u haricî ve hayalden misal suretine girmiştir.

Evet, şunun gibi vehmin çok hileleri vardır…

Vehim ve hayalin tasallutu

Tabiatta yürürlükte olan ilahi kanunlar süreklilik arzeder. Şeriattaki hükümlerin devamlı olmasına dayanarak, hem de hayali hakikat suretinde gören ve gösteren nefislerin kabiliyetleri çorak bir zemin müheyya etmesiyle vehim ve hayal hükmederek baskı kurup şu hevai tabiat, azaları olan maddi bir şey olarak tecessüm edip haricî bir varlık sanılmış ve hayalden misal suretine girmiştir. Evet, şunun gibi, vehmin çok hileleri vardır. Mesela elimizdeki meşaleyi süratle çevirdiğimizde bir daire şeklinde görülecektir. Ama bu sadece görüntüdedir, gerçekte daire değildir.

Tabiatın hevai olması

Tabiatın hevai olması, hava gibi görülmemesi yönüyledir. Tabiat kanunlarının dış dünyada bir varlığı yoktur. Fakat devamlı surette bazılarının tabiatı nazara vermeleri, bazı kimselerin onu âdeta bir yaratıcı sanmalarına yol açmıştır. Hâlbuki mesela ceza kanunları bizatihi ceza vermez, yetki sahipleri o kanunlarla cezayı uygularlar. Tabiattaki kanunlara da bu zaviyeden bakmak gerekir. Allah, tabiattaki bu kanunların hem koyucusu hem de uygulayıcısıdır.

Mezarlıktan geçerken ölülerin mezarlarından çıkacaklarını tevehhüm etmek gibi, vehmin en büyük bir özelliği, yok olan şeye vücut rengi vermektir.

Vehmin hileleri

Vehim, bilimsel alt yapıdan uzak, zanna dayalı kabuldür. Çoğulu "Evham" olarak gelir. Tevehhüm kelimesi de aynı kökten gelmektedir. Vehim, bir cihetten "Ademe vücut verme" yani olmayan bir şeyi var gibi kabullenmedir. Mesela cahil birinin kendini allame-i cihan görmesi, barışı esas alan İslam Dinini Müslüman olmayanları öldüren bir din olarak telakki etmesi… hep birer vehimdir. Öte yandan vehmin -sözgelimi- o koca güneşi bir tepsi kadar zannettirmek gibi hileleri de vardır. Tabiatı bir yaratıcı gibi göstermek de vehmin hilelerindendir.

İşaret: