Muhâkemât Dersleri — Sayfa 474

Şu tabiat ve kuvâ-yı umumiye tesmiye ettikleri emirler, katiyen aklı ikna edecek ve fikre kendini beğendirecek ve nazar-ı hakikat ona ünsiyet edecek hiçbir mülâyemet ve münasebet yok iken ve şu kâinata illet ve masdar olmaya kabiliyeti mefkud iken, mahza Sâni'den tegâfül ve intizamın ilcâından tevellüd eden yalnız ıztırar ile veleh-resân-ı ukul olan kudretin âsârını şu matbaa-misal olan tabiatın sanatından görmek, tabiatı mistar iken mastar tahayyül etmek, "lâzım-ı eamm"ın vücuduyla, "melzum-u ehass"ın vücudunu intaca çalışan akîm bir kıyasın neticesidir.

Evet, şu kıyas-ı akîm, dalâlet ve hayret vadilerine çok yolları açmıştır…

Niçin tabiata takılıyorlar?

Şu tabiat ve genel kuvvetler adını verdikleri şeyler, kat'iyyen aklı ikna edecek ve fikre kendini beğendirecek ve hakikat nazarı ona ünsiyet edecek hiçbir uygunluk ve münasebete sahip değildir. Bunların şu kâinata illet ve masdar olmaya kabiliyeti söz konusu olamaz. Bunları ilah olarak görmek,

- Tamamen Sâni'i bilmezden gelmektir.

- Akılları hayrette bırakan kudretin eserlerini, aslında tabiat bir matbaa iken, çaresiz kalarak Onun sanatından görmektir.

- Tabiat mistar iken masdar tahayyül etmektir.

- Lâzım-ı eammın vücuduyla, melzum-u ehassın vücudunu intaca çalışan akîm bir kıyasın neticesidir.

Böyle bir kıyas, dalalet ve hayret vâdilerine çok yollar açmıştır.

Tabiatı mistar iken masdar tahayyül etmek

Mistar, kendisiyle çizim yapılan,masdar ise bir şeyin kaynağı demektir. Tabiat, ilahi icraatın bir aleti durumundadır, ama bu icraatların kendisinden suduru söz konusu değildir. Mesela cetvel, çizimlerde bir âlet olarak kullanılır. Ama aklı başında bir insan "Bu çizimleri cetvel yapıyor" demez.

Veleh-resân-ı ukul olan kudretin âsârı

Üstteki ifade "Akılları hayrette bırakan kudretin eserleri" demektir. Gerçekten de Allah'ın kudret eseri olan her bir varlık ve o varlıktaki özellikler, akılları hayrete ve hayranlığa sevketmektedir. İnsanlar olarak yaklaşık yüz elli yıldan beri kanatlı uçaklar yapabilmişken, sinekten ta kartala varıncaya kadar kanat sahibi kuşlar ta başından beri üzerimizde uçuyor ve bizlere tepeden bakıyorlardı. Bizler binlerce yıllık teknoloji birikimiyle böbrek yetmezliği karşısında bazı cihazlar yapabilmişken yüce Allah küçük bir et parçasıyla o harika işleri hem de bir ömür boyu gerçekleştirmekte