Muhâkemât Dersleri kitabının 479. sayfası — Muhâkemât Dersleri bölümü. Yukarıdaki okuyucu bu sayfadan açılır; metin aşağıda basılı nüsha görünümüyle.

Allah'ın mikyas-ı azameti ve mizan-ı kemâli

Azamet,Allah'ın büyüklüğünü ifade eder. Onun azametinin ölçüsü ve kemalinin mizanı bütün eserleridir. Mimar Sinan gibi bir sanatkârın önce bir iki eserini görsek elbette hayran kalır ve takdir ederiz. Ama sonra diğer eserlerine de muhatap olsak hayranlığımız daha da artar, takdir hislerimiz ziyadesiyle yoğunlaşır. -Temsilde hata olmasın- yüce Allah'ı bazı eserleriyle tanımak elbette bir imanı netice verir. Ama mümkün olsa Onun diğer eserlerini de görsek o zaman Onun azametine muhatap oluruz, içimizin ta derinlerinden gelen coşkun hislerle "Subhanallah, Elhamdülillah, Allahu Ekber" deriz.

1970 li 1980 li yıllarda Kaptan Cousteau (Kusto)nun denizlerin ve okyanusların derinliklerinde çektiği videolar gerçekten ufkumuzu açtı. Daha evvelinde denizin dalgalarına ve maviliğine, biraz da bildiğimiz balıklarına muhatap olurken bu videolar sayesinde denizlerin ne kadar muhteşem bir nizama ve intizama sahip olduğunu gördük. Denizde yeryüzünden çok daha fazla renkliliğe ve çeşitliliğe sahip olan canlıları müşahede ettik. Böylece masnuatı sebebiyle ilahi azameti çok daha yakından hissettik.

Not:İlahi azamet aslında her bir varlıkta da tezahür eder. Gözle görülmeyen bir atomda güneş sisteminin mikro modelinin gerçekleştirilmesi bunun bir misalidir. Ama bütününde tecelli eden azamet elbette çok daha muhteşemdir.

Allah'ı tanımada güneş misali

Misallerle hakikatleri anlamak ve anlatmak çok daha etkilidir. Misli, misali ve dengi olmadığı cihetle gerçi Allaha layıkıyla misal verilemez, ama icraatlarına bazı misallerle bakılabilir. Sözgelimi Onun âlemdeki icraatı bir padişahın emir ve direktifleriyle iş yapmasına benzetilebilir.

Bediüzzaman üstteki metinde Allah'ın ilim, irade ve kudretine güneşin ziyasını misal getirir. Güneşin ziyası nasıl ki mukabilindeki her şeyi içine alır ve kuşatırsa, Onun ilim, irade ve kudreti de her şeyi içine almakta ve kuşatmaktadır.

Kıyas-ı maal farık

Kıyas-ı maalfârık, birbirine benzemeyen şeyler arasında yapılan kıyasa denir. Mesela, kendine küçük bir baraka yapmakta zorlanan birinin padişahı da öyle zannetmesi böyle bir kıyastır. İşte vücudu zorunlu olan Allah'ı, olması ve olmaması imkân dâhilinde olan mahlûkata kıyas etmek, tam bir kıyas-ı maalfârıktır.

İşte şu hata-yı bîedebâne ve şu vehm-i bâtılın netice-i seyyiesidir ki

- Tabiiyyûn, esbâbı müessir-i hakikî olduklarına..

Muhâkemât Dersleri — Sayfa 479

Muhâkemât Dersleri uygulamada, çevrimdışı