Muhâkemât Dersleri — Sayfa 480

- ve Mutezile hayvanları ef'âl-i ihtiyariyelerine hâlık olduklarına..

- ve hükema, cüz'iyatta ilm-i ilâhînin nefyine..

- ve Mecusîler, halk-ı şer başkasının eseri olduğuna itikat ettiler.

Güya onlarca, Sâni o kadar azametiyle beraber, nasıl şöyle umûr-u hasiseye ve cüz'iyeye tenezzül edip iştigal etsin?

Yuh onların akıllarına ki, şöyle bir vehm-i bâtılın hükmüne esir oldular.

Ey birader! Şu vehim itikat tarikiyle olmazsa da, vesvese cihetiyle bazen müminlere musallat oluyor.

Allah'ı mahlûkata kıyas etmenin bazı vahim sonuçları

Bazı insanlar gayet yanlış ve hatalı bir şekilde Allah'ı mahlûkata kıyas ettiler. Şu edebe aykırı hatanın ve şu bâtıl vehmin kötü bir neticesi olarak

-Tabiatçılar, sebeplerin gerçek müessir olduklarını söylediler.

- Mutezile "Canlılar kendi ihtiyari fiillerini kendileri yaratır" dediler.

- Felsefeciler, "Cüz'i şeyleri Allah bilmez" diyerek ilahi ilmin inkârına gittiler.

- Mecusiler, şerri yaratmak başkasının eseri olduğuna itikat ettiler.

Bunlar "Yüce Allah o kadar azametiyle beraber, şöyle sıradan ve cüz'i işlere tenezzül edip meşgul olmaz" diye düşündüler. Böylece bir bâtıl vehmin hükmüne esir oldular.

Şu vehim itikat yoluyla olmazsa da, vesvese cihetiyle bazan mü'minlere de musallat olabilmektedir. Mesela, günahlara dalan birine Allah'ın her şeyi gördüğü hatırlatılsa, "Allah'ın işi yok da benimle mi uğraşacak" demesi, böyle bir vehmin sonucudur.

Vehm-i bâtıl

Bediüzzaman Allah'ı mahlûkata kıyas etmeyi bir "Vehm-i bâtıl" olarak değerlendirir. Öyle anlaşılıyor ki vehmin batıl olmayan kısmı da bulunmaktadır. İnsandaki korku, merak, sevgi, endişe gibi duyguların hem iyiye hem de kötüye kullanılabilmesi gibi, vehim de hem iyiye hem de kötüye kullanılabilir. Mesela düşmanla barış anlaşması yapıldığında "Ya tek taraflı barışı bozup birden saldırırlarsa…" şeklinde bir vehim hiç de zararlı değildir. Çünkü düşmana karşı her hâl ü kârda uyanık olmak lazımdır. Dozajında olan ilacın fayda vermesi, ama dozaj aşıldığında ise zarar vermesi misali, dozajında bir vehim gayet faydalıdır. Ama bir delilden ve emareden kaynaklanmayan aşırı vehimler hayatı işkenceye çevirir.

İşaret: