Muhâkemât Dersleri — Sayfa 48

"tahkik mesleğinde"gitmiştir. Ancak insanların % 80 tahkik ehli değildir. Böyleleri£"Surete, hüsn-ü zanna binaen, makbul ve mutemet insanlardan işittikleri meseleleri takliden kabul ederler.">

Özellikle bu Muhâkemât eseri, tahkikin zirvelerinde yer alan değerlendirmelerle dopdoludur.

Birinci Mukaddime

Takarrur etmiş usûldendir: Akıl ve nakil teâruz ettikleri vakitte, akıl asıl itibar ve nakil te'vil olunur. Fakat o akıl, akıl olsa gerektir.

Akıl mı yoksa nakil mi?

Akıl ve nakil birbirine ters düştüğünde, akıl asıl itibar ve nakil te'vil olunur. Fakat o akıl, akıl olsa gerektir.

Böyle bir esas, herkes tarafından değilse bile akl- ı selim sahibi nice âlim nezdinde kabul görmüş usûldendir.

İslam camiası içinde çıkan Mu'tezile mezhebi, aklı nakle tercih eder, mesela aklın anlamada zorlandığı mu'cizeleri te'vil etme cihetine gider. Bediüzzaman, Mu'tezile mezhebinden olmadığı gibi, eserlerinin pek çok yerinde onların tenkidini yapmış, aklı nakle tercih etmelerinin isabetli olmadığını nazara vermiştir. Bu durumda, kendisinin üstteki bu veciz ifadesini nasıl anlamak gerekir?

Bediüzzaman'ın üstteki ifadesinde geçen "nakil"den murat, bize nakil yoluyla gelen âyetler ve hadislerdir. Aslında akıl ve nakil birbiriyle ters düşmez, bilakis birbirini te'yid eder. Ama zahirde birbiriyle çatıştığı zannedilebilir.

Üstteki ibarede£"…O akıl, akıl olsa gerektir">ibaresini kavram olarak "Akl-ı selim" ile ifadesiyle karşılayabiliriz.Selim aklın asıl itibar kabul edilmesi, naklin te'vili noktasındadır. Yoksa "Aklımıza uymayan nakli (nassı) reddedelim" anlamında değildir. Böyle bir yaklaşım, mü'minler için Kur'ân hakkında zaten düşünülemez. Zira Kur'ân'ın bir âyetini bile kabul etmeyen, dini literatürde "kâfir" olarak nitelendirilir. Hadislerde ise; selim akla ters düşen hadislerin ya mevzu (uydurma) olduğunu kabul etmek ya da sahih bir te'ville te'vilde bulunmak söz konusudur.