Muhâkemât Dersleri — Sayfa 483

İşaret:

Birinin âsârı muhakeme olunursa, onun hâssasını nazara almak lâzımdır. İşte şu meselede edilmemiştir. Zira bu meseleye,

- acz-i abdin arkasında,

- kudret-i mümkinatın tarafında,

- kıyas-ı temsilînin perdesi altında temaşa ediyor.

Hâlbuki tekvin-i âlemde bir kısmını maddesiz ibdâ ve bir kısmı dahi maddeden inşâ ile şu kadar hayret-feza âsâr-ı mu'cize ile kudret-i kâmile-i ilâhiyeyi göstermekle beraber, ondan sarf-ı nazar etmek, gaibi şahit suretinde görmek olan kıyas-ı hâdi' ile ve ebnâ-yı cinsini muhakeme ettiği gibi, bir kaide-i mahdude ile Vâcibu'l-vücûd'a nazar ederler. Hatta çok meseleyi akl-ı selim mâkul gördüğü hâlde, onlar gayr-i mâkul tevehhüm ederler.

Yanlış kıyas

Bir karınca bir kiloluk bir ağırlığı kaldıramaz ve kimse de onu ayıplamaz. Ama bu karınca tutar da "Ben kaldıramıyorum. Öyleyse kimse kaldıramaz" derse haddini aşmış olur. Çünkü birinin eserleri değerlendirilirse, onun özelliğini nazara almak lâzımdır. İşte "Allah'ın yoktan yaratması ve var olanı da yok etmesi" meselesinde buna dikkat edilmemiştir. Zira ateist olan kişi bu meseleye

- kulun aczi arkasında,

- mümkinatın kudreti tarafında

- ve kıyas-ı temsilînin perdesi altında bakıyor.

Hâlbuki Allah bir kısmını maddesiz yoktan yaratarak ve bir kısmını dahi maddeden inşa ederek şu kadar hayret verici mu'cize eserleriyle âlemi yaratmasında kâmil kudretini göstermiştir. Ama böyle yanlış kıyas yapanlar bunlardan nazarını çevirmekte, gaibi şahid suretinde görmek olan aldatıcı kıyas ile ve insanları muhakeme ettiği gibi sınırlı bir kaide ile Vâcibu'l-vücûd'a nazar etmektedir. Hatta çok meseleyi selim akıl makul gördüğü halde, onlar akıl dışı tevehhüm ederler.

İbda' ve inşa

Üstte Allah'ın yaratmasıyla alakalı olarak£"Bir kısmını maddesiz ibdâ ve bir kısmı dahi maddeden inşâ">ifadesi önemli bir hakikati bildirir. Şöyle ki:

İbda', Cenab-ı Hakk'ın misilsiz, modelsiz bir şekilde yoktan yaratması;inşa ise, yarattığı elementlerle yeni yeni varlıklar vücuda getirmesidir. İlk yaratılış ibda iledir. Çünkü bu kâinattan evvel bir başka kâinat yoktur, her şey ilk defa icat edilmiştir.