Muhâkemât Dersleri — Sayfa 484

Daha sonraki yaratılışlar ise, daha çok inşa iledir. Elementler vasıtasıyla her an yeni yeni şeyler yaratılmaktadır. Aslında her inşa'da bir ibda' vardır. O varlığın elementleri dışında kalan bütün özellikleri, başka varlıklardan farklıdır.

Mesela, dünyada yaşayan sekiz milyar insan, madde itibariyle önceden vardı. Onları meydana getiren atomlar, havada, suda, gıdalarda… dağınık vaziyette idi. Fakat her insan simasıyla, sesiyle, parmak iziyle, hususi kabiliyetleriyle… diğerlerinden farklı olduğundan, bu inşa'da bir ibda açıkça kendini göstermektedir.

Cenab-ı Hak, element harfleriyle, her an ve her zaman yeni yeni kudret kelimeleri yazmakta, şuur sahiplerinin nazarına göstermektedir.

Her insanda hem ibda'nın hem de inşanın örnekleri vardır. Bedeni ve ona takılı organları inşa ile yaratılırken, ruh ve his dünyası ibda ile yaratılmışlardır.

Kıyas-ı temsili

Kıyas-ı temsili,temsil tarzında yapılan mukayesedir.Analoji de denir. İki şey veya olay arasındaki benzerliğe dayanarak, bunlardan birisi hakkında verilen bir hükmü diğeri hakkında da vermektir.

Gaibi şahit suretinde görmek olan kıyas-ı hâdi'

Burada aldatıcı kıyasa yol açabilen "Görülmeyeni göz önünde olana kıyasa" dikkat çekilmiştir. Mesela bulunduğumuz yerin kendisinde bir şey yetişmeyen çorak bir arazi olduğunu farzedelim. Çukurova gibi verimli topraklara sahip yerleri işittiğimizde, elbette "Bizim burada toprakta bir şey yetişmiyor. Orada da bir şey yetişmez" dememiz uygun düşmez. "Bütün mahlûkat yoktan bir şey yaratamıyor, olanı da yok edemiyor. Öyleyse Allah da yoktan yaratamaz, olanı da yok edemez" demek de bunun gibi aldatıcı bir kıyastır. Her şeyden önce o yoktan yarattığı için zaten Allah'tır. Yoktan yaratan elbette dilediğinde yok da eder.

Tenbih:

Muhtereâttan kat-ı nazar,

- masnuâtın en zâhir ve münevver ve "ziya" dedikleri olan nur-u ayn-ı âlemin kavânîn-i acîbesi;

- ve onun semeresi ve misal-i musağğarı olan nur-u basarın nevâmîs-i bediasıyla münevver ve musavver olan kemâl-i kudret-i ilâhiyenin cânibinde, muvâzene nokta-yı nazarında gayr-i mâkul ve uzak tevehhüm olunan mesâile temaşa edilirse, me'nus ve ayn-ı akıl kirpikleri ortasında görülecektir.