Muhâkemât Dersleri — Sayfa 491

Hüccetu'l- İslam İmam Gazzâlî, Hallac gibilerini şöyle değerlendirir:

"Sekr halindeki sarhoşların sözleri kısa geçilir, anlatılmaz. Ancak bunların sarhoşlukları geçip Allah'ın arzda mizanı olan akıl sultanı kendilerine geri verildiğinde bunun gerçekte bir ittihat olmayıp bir nevi ilhad (dinden çıkma) olduğunu anladılar."

Yaratılmış insanın yüce Yaratıcı ile ittihat etmesi elbette düşünülemez. Hallac gibiler maneviyat sarhoşu iken ittihadı hatırlatır sözler söylemişlerse de, akılları başlarına geldiğinde o sözlerinden dolayı istiğfar etmişlerdir.

Dîku'l- elfaz

Dîku'l- elfaz, "lafızların dar gelmesi" demektir. Basit manalar lafızlarla birebir anlatılabilirse de derin manaları birebir anlatabilmek ve muhataba aktarabilmek neredeyse mümkün değildir. Ömründe kivi yememiş birine kivinin tadını anlatmak bile çok çok zor olduğu nazara alınırsa, tasavvuf ehlinden bazılarının sözlerini anlamanın ne kadar zor olduğu anlaşılır.

Melekutiyet-i eşya

Melekût kelimesi eşyanın iç yüzünü ifade eder. Bizler normalde eşyanın bize bakan mülk cihetini görürüz; melekût cihetini ise iman nuru ile görebiliriz. Cenab-ı Hak şöyle bildirir:

"Her şeyin melekûtu O'nun elindedir."

Âyet-i kerimeyi iki şekilde anlayabiliriz:

- Bedeni idare eden ruh misali, her şeyi idare eden görünmez kanunlar, sistemler hep Allah'ın kudretindedir ve O'nun takdiriyle vazife görürler.

-Hiçbir mahlûk kendi iç cihetine el ulaştıramaz, güç yetiremez. Bizim içimizi de, hayvanın içini de, ağacın içini de, denizin içini de hep Allah idare etmektedir.

Kur'ânda Hz. İbrahim'e£"Göklerin ve yerin melekûtunun gösterildiği">anlatılır. Yani, şu muhteşem âlemin bir saray, bir şehir, bir fabrika gibi kolayca idare edildiği Cenab-ı Hak tarafından Hz. İbrahim'e gösterilmiştir.

Tecelliyat-i esma ve sıfat

Tecelli, "görünmek bilinmek, belirmek, açığa çıkmak…" gibi manaları ifade eder.Tecelliyat-i esma ve sıfat,Allah'ın isim ve sıfatlarının tecellileri demektir. Mesela Allah'ın Halık, Rezzak ve Şafi olması Onun isimlerinden bazılarıdır. İlim, irade