Muhâkemât Dersleri — Sayfa 493

İnsan aynaya baktığında kendini gördüğü gibi, her bir varlık aynasında da Cenab-ı Hakkı isimleri ve sıfatlarıyla görebilmelidir.

Ulûhiyet-i sâriye ve hayat-ı sâriye

Bu iki kavram, ulûhiyetin ve hayatiyetin eşyaya sirayet etmesi, yani onlarda görülmesi manasında vahdet-ül vücud ehlince kullanılan tasavvufî tabirlerdir.

Yuha onların akıllarına!.. Süreyya derecesinde olan muhakkikînin efkâr-ı mücerredeleri, serâ derekesinde olan mukallidîn-i maddiyyûnun efkâr-ı sefîlesinden binler derece uzaktır.

Evet, şu iki fikrin tatbikine çalışmak, şu zaman-ı terakkide akl-ı beşerin dûçâr-ı sekte olduğunu ve varta-yı mevte düştüğünü izhar etmektir ki, insaniyet müteessifane nazar ederek ve istidad-ı tahkik ve terakki lisanıyla

demeye mecbur oluyor."

Eyne's- sera mine's - süreyya

Üstteki Arabî ibarede geçen bu ifade, birbirinden yer ve gök kadar uzak olan şeyleri anlatmakta kullanılır. İbarenin tamamı şöyle demektedir:£"Vallahi hayır, böyle bir şey olamaz! Sera nerede, Süreyya nerede? Parlak ziya nerede, zifiri karanlık nerede?">

Bediüzzaman bu ifadeleri Panteizm ile Vahdet-i Vücud arasında benzerlik kuranlar için söylemektedir. Süreyya derecesinde olan bu muhakkik zatların soyut fikirleri, sera derekesinde olan maddeci taklitçilerin sefil fikirlerinden binler derece uzaktır.

Evet, şu iki fikrin birbirine uygunluğunu göstermeye çalışmak, ilmin ve ilerlemenin öne çıktığı şöyle bir zamanda insan aklının sekteye uğradığını ve ölüm tehlikesine düştüğünü göstermektir.

İşaret:

Şunlar, ehl-i vahdetü'ş- şuhûddurlar. Fakat vahdetü'l-vücûd ile mecazen tâbir edilebilir.

Fakat hakikaten vahdetü'l-vücûd, bazı hukema-yı kadîmenin meslek-i bâtılasıdır.